«Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany»
basleshik yok basleshik yok
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
Habarlar
Sanly ulgam: maglumatlar bazary

Milli ykdysadyýetimiziň pudaklarynyň diwersifikasiýalaşdyrylmagy ýurdumyzyň köpugurly ösüşiniň häzirki möhüm ugry hökmünde häsiýetlendirilýär. Halk hojalygynyň pudaklarynyň köp şahaly özgerdilmegi sanly tehnologiýalara esaslanýar. Sanly ykdysadyýete geçmekde ýurdumyzda maglumatlar bazary kemala getirilýär. Şu meseläni ygtybarly çözmek üçin onuň hukuk esaslary yzygiderli pugtalandyrylýar. Hususan-da, olardan gelip çykýan wezipeleri toplumlaýyn amala aşyrmagyň çözgüdi «Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasynda» berkidilip, ony üç tapgyrda ýerine ýetirmek bellenildi.

Bu konsepsiýa sanly ykdysadyýete geçilmeginiň maliýe işjeňligini artdyrýar, döwlet dolandyryş ulgamlaryna öňdebaryjy tehnologiýalary ornaşdyrmagy göz öňünde tutýar. Şeýle hem täze önümçilik kärhanalaryny gurmagy we olarda daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümleri öndürmegi, onuň netijesinde, täze iş orunlarynyň döredilmegini maksat edinýär. Konsepsiýadan gelip çykýan wezipeler ykdysadyýetiň ähli pudaklarynyň we ýurdumyzyň jemgyýetçilik edaralarynyň işiniň netijeliligini maglumat tehnologiýalaryny ulanmagyň hasabyna ýokarlandyrmaga örän amatly şertleri döredýär.

Ýeri gelende bellesek, ýurdumyzda sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça Pudagara topar döredildi. Toparyň düzümi we onuň düzgünnamasy tassyklandy. «Türkmenaragatnaşyk» agentligi bolsa ýurdumyzda sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça ygtyýarly edara hökmünde kesgitlendi. Şoňa görä, häzirki wagtda «Sanly ykdysadyýeti döretmezden, döwletimiziň ösüşini göz öňüne getirmek asla mümkin däldir» diýýän milli Liderimiziň baştutanlygynda ýurdumyzda sanly ykdysadyýete toplumlaýyn we yzygiderli geçmek wezipesi üstünlikli amala aşyrylýar. Bu ugurda hormatly Prezidentimiziň ýörite Karary bilen degişli resminama kabul edildi. Resminama laýyklykda, ýurdumyzyň ministrliklerine, dolandyryş edaralaryna, Aşgabat şäheriniň we welaýatlaryň häkimliklerine, guramaçylyk-hukuk görnüşine garamazdan, edaralara, kärhanalara hem-de telekeçilik işi bilen meşgullanýanlara elektron resminama dolanyşygy ulgamyny bellenen tertipde döretmek borçly edildi. Şeýle hem olary işe girizmek, gözegçilige almak we döwrebaplaşdyryp durmak «Türkmenaragatnaşyk» agentliginiň üstüne ýüklenildi. Şeýlelikde, elektron hyzmatlar we öndürilýän önümler baradaky maglumatlar web-saýtlarda ýerleşdiriler, maglumatlar bazary degişli önümler bilen üpjün ediler.

Milli ykdysadyýetimizi ösdürmäge giň mümkinçilikleri döreden Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak, alyp barýan tutumly işleri rowaç bolsun!

Gerek ANNANUROWA,

«Türkmenaragatnaşyk» agentliginiň Politehniki orta hünär okuw mekdebiniň mugallymy.



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/16577

26.12.2020
Sanly ykdysadyýeti ösdürmek üçin Pudagara toparyň mejlisi

AŞGABAT, 24-nji dekabr (TDH). Şu gün Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmek üçin pudagara iş toparynyň onlaýn maslahaty geçirildi. Bu maslahat iş toparyň ilkinji mejlisidir.

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sanlylaşdyrmak ulgamyny türkmen ykdysadyýetinde ulgamlaýyn wezipeleri çözmegiň ileri tutulýan ugry hökmünde kesgitledi. Milli Liderimiziň tabşyrygy boýunça işlenip taýýarlanylan 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň konsepsiýasy ýurdumyzyň halk hojalygynyň pudaklarynyň hem-de durmuş ulgamynyň maglumat tehnologiýalaryny giňden peýdalanmagyň hasabyna işiniň netijeliliginiň ýokarlandyrylmagyna gönükdirilendir.

Häzirki wagtda bu konsepsiýany durmuşa geçirmek boýunça ähli möhüm ugurlar boýunça işler giňden ýaýbaňlandyryldy. Tamamlanyp barýan ýylyň dowamynda ýurdumyzda sanly ykdysadyýete geçmek boýunça maksatnamalaýyn işler amala aşyryldy. Ony durmuşa geçirmek üçin bu ulgamda kadalaşdyryş-hukuk düzgünleşdirilmegini üpjün etmek boýunça toplumlaýyn işler geçirildi.

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça pudagara topary döretmek hakynda” kabul eden Kararyny sanly ykdysadyýete geçmegiň şertlerini döretmek üçin möhüm çäreleriň hatarynda görkezmek bolar.

Döwlet we jemgyýetçilik durmuşynyň ähli derejelerinde sanly tehnologiýalaryň iş ýüzünde ornaşdyrylmagyna hem-de ösdürilmegine ýardam bermek bu toparyň wezipesi bolup durýar.

“Türkmenaragatnaşyk” agentligi sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça ygtyýarly edara hökmünde kesgitlenildi. Şu ýylyň başynda bu toparyň birinji mejlisi geçirildi, onuň dowamynda, ilkinji nobatda, ýerine ýetirilmeli işler bellenildi. Jogapkär adamlar kesgitlenildi.

Şu gezekki mejlisiň işine onlarça ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralaryň, häkimlikleriň, banklaryň, beýleki edara-kärhanalaryň wekilleri, IT meýdançalaryň, şeýle hem Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň hünärmenleri gatnaşdylar. Mejlisiň gün tertibine sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça pudagara toparyň Düzgünnamasyna hem-de düzümine üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek meseleleri girizildi.

Şeýle hem “Türkmenaragatnaşyk” agentligi identifikasiýalaşdyrmagyň we autentifikasiýalaşdyrmagyň bitewi ulgamynyň (IABU) milli taslamasyny mejlise gatnaşyjylara hödürledi, bu ulgam elektron hyzmatlary ýerine ýetirmek maksady bilen, maglumat giňişligine gatnaşyjylaryň (isleg bildirýän raýatlaryň hem-de ýerine ýetiriji häkimiýet edaralarynyň wezipeli adamlarynyň) döwlet elektron serişdelerine ygtyýarlandyrylan elýeterliligini üpjün etmäge ýardam berer.

Türkmenistanyň döwlet hyzmatlarynyň bitewi portalynda «e.gov.tm» bellige almak kadalary berjaý edilenden soňra şeýle elýeterlilik üpjün edilýär.

Mundan başga-da, iş toparynyň mejlisinde Pudagara elektron hyzmaty ulgamynyň (PEHU) ýurdumyzyň merkezi, sebit we ýerli häkimiýet edaralaryna, karz edaralaryna we PEHU beýleki gatnaşyjy raýatlara hem-de guramalara elektron görnüşinde döwlet hyzmatlaryny ýerine ýetirmek üçin zerur bolan maglumatlary alyşmaga mümkinçilik berýän maglumat ulgamynyň taslamasy hödürlendi.

Onlaýn mejlise gatnaşyjylar sanly ulgama geçmegi üstünlikli üpjün etmek üçin birnäçe ugurlar, şol sanda öňdebaryjy dünýä tejribesini öwrenmek hem-de milli işgärler, ylmy-tehniki we düzümleýin mümkinçilikleri ösdürmek boýunça çäreleriň üznüksiz hem-de yzygiderli geçirilmeginiň zerurdygyny bellediler.

Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, elektron görnüşli hyzmatlary giňden saýlap almak mümkinçiligi raýatlarymyzy goşmaça hem-de üznüksiz bilim almaga, aralykdan okatmagyň usullary arkaly hünär derejelerini ýokarlandyrmaga höweslendirer. Sanly bilim ulgamynyň ornaşdyrylmagy adam mümkinçiliklerini doly açmaga we ykdysadyýete hem-de beýleki ulgamlara jemgyýetiň we ýurdumyzyň ösüşiniň bähbidine innowasiýa serişdelerini çekmäge mümkinçilik berer.



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/16519

25.12.2020
Sanly ykdysadyýetiň möhüm ugry

Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda «Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasynyň» kabul edilmegi halk hojalygynyň ösüşinde aýratyn ähmiýete eýe boldy. Ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagy elektron söwdanyň ösdürilmegi üçin birnäçe amatly şertleri döredýär. Şol sanda ykdysadyýetiň bu görnüşiniň giň gerimde ösdürilmegi bitewi hasaplaşyk maglumat giňişliginiň kämilleşdirilmegini, elektron söwda çygrynda milli we halkara kadalaşdyryjy hukuk binýadynyň sazlaşykly ösüşini üpjün etmek meseleleriniň hem ähmiýetini artdyrýar.

Häzirki döwürde hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen ýurdumyzda elektron söwdany ösdürmeklige uly üns berilýär. Bu, ilkinji nobatda, onuň sarp edijileriň barha artýan isleglerini kanagatlandyrmakda birnäçe artykmaçlyklary döredýändigi bilen baglanyşyklydyr. Şunda elektron söwdanyň mazmuny, işleýiş düzümi, guralyşy baradaky bilimlerimizi artdyrmak döwrüň talabydyr. Elektron söwda ykdysady işiň bir görnüşi bolup, onda sanly aragatnaşyk serişdelerini ulanmak arkaly harytlar we hyzmatlar söwdasy edilýär we ol ozal ýola goýlan hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň binýadynda amala aşyrylýar. Sanly maglumat dürli kompaniýalaryň kompýuter programmalarynyň arasyndaky standart görnüşli iş resminamalarynyň alyş-çalşygyny aňladýar. Döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde kesgitlenen söwdanyň bu görnüşi ýurdumyzda işjeň häsiýetde ýaýbaňlandyrylyp, ol durmuşymyzyň aýrylmaz bölegine öwrüldi.

Elektron söwda, bu harytlary, hyzmatlary öndürijileriň we sarp edijileriň çykdajylaryny azaltmak, önümiň hilini ýokarlandyrmak we hyzmatlary çaltlaşdyrmak isleglerini kanagatlandyrýan häzirki zaman iş usuly hökmünde kesgitlenilýär. Elektron söwda «elektron işewürlik» hökmünde hem garalýar. Elektron söwda, öz gezeginde, sanly habarlaşma, sanly maglumat alyş-çalşygy, elektron poçta, faks, sanly kataloglar, sanly bildiriş tagtalary, umumy maglumat binýady ýaly ugurlary öz içine alýar. Netijede, elektron söwda işiň islendik düzüm bölegini amala aşyrmak üçin sanly serişdeleri ulanmagy aňladýar.

Başgaça aýdanymyzda, elektron söwda telekommunikasiýa torlaryny ulanyp haryt öndürmek, mahabatlandyrmak, satmak we paýlamak diýmekdir. Bu ýerde, elektron söwda aragatnaşyk we sanly aragatnaşyk serişdeleri arkaly amala aşyrylýan amallaryň aýratyn görnüşi hasaplanýar.

Elektron söwda telekeçilik işi bolup, ol adaty şertnamalara häsiýetli bolşy ýaly, elektron amallara hem şol bir düzgünler we kadalar degişlidir. Elektron söwdany durmuşa geçirmegiň mümkinçiligi, ýagny, enjamlaryň we programma üpjünçiliginiň elýeterliligini, telekommunikasiýa ulgamyna girmegi, goşmaça salgy beriş serişdelerini üpjün edýän käbir goşmaça guramaçylyk çäreleri bilen baglanyşyklydyr.

Elektron söwdanyň ösüşi köp derejede ony durmuşa geçirmegiň düzümlerine, ýagny, maglumat binýadyna, elektron amallaryň kanunçylyk esaslarynyň pugtalandyrylmagyna, harytlary eltmek üçin töleg ulgamlarynyň kämilleşdirilmegine pugta baglydyr.

Goý, berkarar Diýarymyzda sanly ulgamy batly depginlerde ösdürýän hormatly Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak bolsun!

Serdar GURBANOW,

Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasynyň diňleýjisi.



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/16097

22.12.2020
Ykdysadyýetiň pudaklarynyň sanlylaşdyrylmagy

Ykdysadyýetiň pudaklaryna döwrebap tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasynyň» baş ugry hem-de ösen ýurtlaryň derejesine çykmagyň, bilimlere we innowasiýalara daýanýan ykdysady ösüşiň durnukly depginlerini üpjün etmegiň möhüm şerti bolup durýar. Bu wezipeleriň oňyn çözülmegi, şeýle hem Birleşen Milletler Guramasyna agza ýurtlaryň, şol sanda biziň döwletimiziň hem kabul eden 2030-njy ýyla çenli Durnukly ösüş maksatlarynyň ýerine ýetirilmegine ýardam berýär.

Sanlylaşdyrmak milli ykdysadyýetimiziň ulgamlaýyn wezipelerini çözmegiň möhüm ugry hökmünde kesgitlendi. Sanly ykdysadyýet maglumat tehnologiýalaryna daýanýan ykdysady iş bolup durýar. Tehnologiýa taýdan ösen ýurtlaryň tejribesiniň görkezişi ýaly, sanly ykdysadyýet olara öňe ilerlemäge we dünýäniň öňdebaryjy ýurtlarynyň hataryna goşulmaga mümkinçilik berýär. Häzirki wagtda ýurdumyzda sanly ykdysadyýete geçmek, şol sanda bu ulgamy kadalaşdyryş-hukuk ýagdaýy bilen üpjün etmek boýunça maksatnamalaýyn işler alnyp barylýar.

«Aragatnaşyk hakynda» (2019-njy ýylda rejelenen görnüşi), «Türkmenistanda internet torunyň ösüşini we internet-hyzmatlaryny etmegi hukuk taýdan düzgünleşdirmek hakynda», «Maglumat we ony goramak hakynda», «Şahsy durmuş barada maglumat we ony goramak hakynda», «Kiberhowpsuzlyk hakynda», «Elektron resminama, elektron resminama dolanyşygy we sanly hyzmatlar hakynda» Türkmenistanyň Kanunlary kabul edildi. Sanly ykdysadyýete geçilmegi maýa goýum işjeňliginiň, döwlet dolandyryş ulgamyna öňdebaryjy tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagynyň, täze iş orunlarynyň döredilmeginiň ösüşini üpjün edýär.

Internet-hyzmatlary — Internet torunyň kanallary boýunça maglumatlary bermek ýa-da kabul etmek arkaly edilýän hyzmatlar. Maglumatlar — ony saklamak, işläp taýýarlamak we bermek mümkinçiligini üpjün edýän ýörite görnüşde berlen habar. Internet toruny peýdalanyjy — maglumatlary kabul etmek ýa-da bermek maksady bilen Internet toruna birikdirilen ahyrky enjamdan peýdalanýan şahs. Internet toruna birikdirmek hyzmatlary — eýeçilik hukugynda ýa-da başga hukukda Internet toruny peýdalanyja degişli ahyrky enjamy Internet toruna birikdirmek boýunça hyzmatlar ýa-da işler.

«Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasy» ylmyň, bilimiň we önümçiligiň arasyndaky özara baglanyşygy has-da işjeňleşdirmäge şert döredýär. Ylmy barlaglar üçin täze programma üpjünçiligini döretmäge, ylma hem-de inženerçilige, tehnologik telekeçilige ýaşlary işjeň çekmäge giň mümkinçilik berýär. Bu resminama ykdysadyýetiň ähli pudaklarynyň işiniň netijeliligini maglumat tehnologiýalaryny ulanmagyň hasabyna ýokarlandyrmaga gönükdirilendir, ýurdumyzyň maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalary ulgamynyň häzirki zaman ýagdaýyny, olaryň ösüşiniň maksatlaryny, wezipelerini, ýoluny we gurallaryny, şeýle hem garaşylýan netijeleri beýan edýär.

2020-nji ýylyň 27-nji fewralynda hormatly Prezidentimiz «Türkmenistanda elektron resminamalar dolanyşygy ulgamyny we internet web-saýtlary döretmek we işe girizmek hakynda» Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda, ministrliklere, pudaklaýyn dolandyryş edaralaryna, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimliklerine, guramaçylyk-hukuk görnüşine garamazdan, edaralara, kärhanalara we guramalara, şeýle hem ýuridik şahsy döretmezden telekeçilik işini amala aşyrýan fiziki şahslara — hususy telekeçilere elektron resminamalar dolanyşygy ulgamyny hem-de internet web-saýtlary bellenen tertipde döretmegi, işe girizmegi we olaryň yzygiderli işjeň täzelenip durulmagyny üpjün etmek tabşyryldy.

Olaryň ýerine ýetirýän hyzmatlary we öndürýän önümleri baradaky maglumatlar web-saýtlarda ýerleşdiriler hem-de yzygiderli täzelenip durlar. Saýtyň ýygy-ýygydan täzelenip durulmagy bolsa onuň ösüşiniň güwäsidir, sebäbi ol peýdalanyjylar üçin bähbitli maglumatlaryň yzygiderli akymynyň döredilmeginiň hasabyna elektron neşiriň meşhurlylygyny üpjün edýär.

Web-saýtlary döretmek we elektron resminama dolanyşygyny girizmek boýunça işleri ýerine ýetirmäge zerur bolan halatynda ýurdumyzyň edaralary, bu ugurda iş alyp barmaga hukugy bolan telekeçiler çekilip bilner. Amala aşyrylýan çäreler IT-hünärmenleriniň hem-de maksatnama üpjünçiligini işläp taýýarlaýjylaryň milli mekdebiniň döredilmegine gönükdirilendir.

Web-saýt — ähli goýlanlar, papkalar, salgylanmalar we tehniki bölüm bilen tematiki taýdan baglanyşykly web-sahypalar topary. Web-sahypa — ýazgyny, grafiki, ses we wideo faýllary, animasiýany özünde saklap bilýän, aýratyn salgy (URL) bilen üpjün edilen, web-saýtyň özbaşdak bölegi, internet torunda aýratyn resminama. Web-serwer — internet toruna birikdirilen kompýuter ýa-da tor serişdelerine elýeterliligi amala aşyrýan, müşderiçilik teklibine ýa-da kompýutere maglumat berýän programma. Web-serwer web-sahypalar görnüşinde guralan maglumaty saklaýar we internet toruna berýär.

Jemgyýetimiziň we ýurdumyzyň durmuşynyň ähli ugurlarynda innowasiýa serişdelerini giňden peýdalanmak ykdysadyýeti sanlylaşdyrylan ulgamlara geçirmekde ähmiýetlidir. Şunda onlaýn serişdeleriň hem-de elektron hyzmatlaryň ulanylmagynyň uly mümkinçilikleri bardyr. Bu çäreleriň ählisi ýurdumyzyň sanlylaşdyrylan ulgamlaryna degişli wezipelerinde kesgitlenilip, häzir döwlet we jemgyýetçilik durmuşynyň ähli ugurlary boýunça ýaýbaňlandyrylýar. Häzirki döwürde munuň özi möhüm bolan zerurlykdyr hem-de ähli işleri oňat guramaga, utgaşdyrmaga we işleriň netijeliligine, hiline gözegçilik etmäge ýardam berýän işleri dolandyrmagyň oňyn guralydyr.

Sanlylaşdyrylan ulgamlara geçmek häzirki döwürde bütin dünýäniň barýan ugry bolup durýar, ol biziň gündelik durmuşymyza we işimize ornaşýar, kommunikasiýa mümkinçiliklerini giňeldýär we mundan beýläk hem biziň öňümizde bu işleriň diňe tizleşmegi garaşýar. Şoňa görä-de, maglumatlary geçirmegiň üpjünçilik ulgamyny, umuman, aragatnaşygyň üpjünçilik ulgamyny ösdürmek zerur bolup durýar. Edaralaryň iş tertiplerine degişli üýtgetmeleri girizmegiň zerurlygy ýüze çykýar. Şol edaralar, öz nobatynda, işleriniň sanlylaşdyrylan ulgamlara özgerdilmegine taýýar bolmalydyr. Munuň üçin internete elýeterliligi üpjün etmeli, degişli üpjünçilik we hyzmatlar ulgamlaryny maglumatlaryň barha artýan möçberlerine laýyk derejede taýýarlamaly. Şunda maglumatlary ýaýratmak üçin planşetlerden we smartfonlardan başlap, telewizorlara çenli kabul ediş enjamlaryň dürli görnüşlerinde maglumatlaryň elýeterliligini üpjün edýän täze çemeleşmeleri we çözgütleri peýdalanmak möhüm bolup durýar.

Sanlylaşdyrylan ulgamlar babatda ýurdumyzda bitewi maglumat giňişliginiň bolmagyny üpjün etmek esasy wezipeleriň biridir. Şunuň bilen baglylykda, ýurdumyzyň raýatlarynyň häzirki zaman aragatnaşyk tehnologiýalarynyň döredýän mümkinçiliklerinden peýdalanyp bilmegi üçin, Internet we aragatnaşyk ulgamlaryna ilatly ýerleri birikdirmegiň zerurlygy döreýär.

Ykdysadyýetiň ähli ulgamlaryna sanly tehnologiýalaryň işjeň ornaşdyrylmagy ýurdumyzyň halk hojalyk toplumyny mundan beýläk-de ösdürmegiň ileri tutulýan ugurlarynyň hatarynda kesgitlendi. «Türkmenistanda 2019—2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasy» pudaklary tehnologiýa taýdan özgertmegiň hem-de döwlet tarapyndan dolandyrmagyň, ýurdumyzyň serişdeler we önümçilik kuwwatynyň esasynda ykdysadyýeti ösdürmegiň özboluşly «ýol kartasy» bolup durýar. Sanlylaşdyrmak — ösüşiň durnukly oňyn depginini üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem, degişli şertleriň üýtgemegine uýgunlaşmagy, daşarky ýagdaýlar bilen şertlendirilen töwekgelçilikleriň azalmagyny üpjün edýär. Häzir sanlylaşdyrmak her bir pudak üçin zerur bolup, umumy ösüşe kybap gelmegiň aýrylmaz şertidir. Tehniki we tehnologik döwrebaplaşdyrma ýurdumyzda amala aşyrylýan özgertmeleriň ähmiýetli ugrudyr.

Umuman, sanlylaşdyrmak hojalyk hem-de dolandyryş işlerini kämilleşdirmäge mümkinçilik döredip, önümçiligi we hyzmatlar ulgamyny has çeýe we bäsleşige ukyply edýär, goşmaça iş orunlarynyň döredilmegini şertlendirýär. Şunda hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly, öňdebaryjy tejribäni hem-de işleri kämil öwrenmek we özleşdirmek zerurdyr, diňe taýýar çözgütleri däl-de, eýsem, öz ylmy tehnologik kuwwatymyza esaslanan sanly nusganyň döredilmegini ugur edinmelidir.

Şeýle hem, sanly tehnologiýalar geljegi uly hyzmatlar bazarlarynyň ösmegini, hyzmatlaryň dürli görnüşleriniň üpjün edilmegini hem-de netijeliliginiň artdyrylmagyny şertlendirýär. Sanlylaşdyrmak işiniň esasy netijesi onuň köp derejeliligi we giň gerimi bolup durýar.

Sanly ykdysadyýetiň döremegine 2010-njy ýyllaryň okgunly ýokary göterilişiniň netijesi hökmünde baha bermek bolar, emma muňa garamazdan onuň ösüşiniň tehnologik we guramaçylyk babatda öňünden döredýän şertleri öňki onýyllyklaryň dowamynda kemala geldi. Ýaňy-ýakyndaky wagta çenli dünýä ykdysadyýetiniň sanlylaşdyrylmagy barada ylmy işler pudaklaýyn ýa-da ylmy-populýar edebiýatlarda ýiti jedelleri döredip mynasyp orun eýeleýärdiler, 2016-njy ýyldan başlap bolsa, bu meseläni beýan etmek, düşündirmek, aýdyňlaşdyrmak işinde böwsüp geçme bolup geçdi. Ol barada jemgyýetçilik durmuşynyň giň çygrynda, ylmy giňişlikde: täze tehnologiýalaryň döredilmeginden başlap, halkara gatnaşyklaryň ösdürilmegine çenli gyzyklanyp başladylar. Sanly ykdysadyýetiň okgunly kemala gelmek we ösüş prosesinden çen tutsaň, häzirki ylmy zaman edebiýatda onuň örän köp görnüşli kesgitlemesine duş gelinmegi geň däldir. Ilkinji gezek bu adalga baryp 1995-nji ýylda D.Tapskott tarapyndan teklip edilýär.

Täze ykdysadyýet we maglumat jemgyýeti barada sözlükde sanly diýip, sanlylaşdyrylan kommunikasiýalaryň esasynda döreýän ykdysadyýeti, Oksford sözlügi bolsa — sanly diýip, ilkinji nobatda sanlylaşdyrylan tehnologiýalaryň, aýratynam internetiň üsti bilen elektron tranzaksiýalaryň ulanylmagyna esaslanýan ykdysadyýeti atlandyrýar. BMG-niň Ösüş we söwda boýunça Komissiýasy sanly ykdysadyýet diýip, «hyzmatlary we harytlary öndürmek üçin internetiň esasynda sanlylaşdyrylan tehnologiýalaryň ulanylmagyna» düşünýär.

ÝUNKAD-yň maglumatlaryna görä, 2012 — 2017-nji ýyllarda dünýäniň dürli ýurtlarynda 102 sany sanly strategiýalar işlenip taýýarlandy, şolardan 30-sy infrastrukturanyň ösdürilmegine degişli, 6-sy sanlylaşdyrylan işewürligi höweslendirmegi ugur edinýär, 61-si bolsa bu möhüm ugurlaryň ikisini hem öz içine alýar.

Bütindünýä ykdysady forumynyň, Jonson Kornellskiý adyndaky uniwersitetiniň Ýokary menejment mekdebiniň we INSEAD işewürlik mekdebiniň bilelikde geçiren ylmy barlaglaryna laýyklykda maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalarynyň ornaşdyrylmagy babatda Singapur has köp üstünlikleri gazandy, şeýle hem, öňdebaryjy ýurtlaryň hataryna bolsa Finlýandiýa, Şwesiýa, Norwegiýa, ABŞ, Niderlandlar, Şweýsariýa, Beýik Britaniýa, Lýuksemburg we Ýaponiýa girdiler. Hindistanda ýokary tizlikli internete girelgäni üpjün etmek maksady bilen, tagallalar aragatnaşygyň infrastrukturasynyň döredilmegine, şol sanda optiki-süýümli ugurlaryň çekilmegine we aragatnaşygyň simsiz tehnologiýalarynyň ulanylmagyna gönükdirilýär. 2017-nji ýylyň ahyryna oba ýerlerinde ýerli öz-özüňi dolandyryşyň aşaky guramalarynyň 2,5 müň sanysy giň zolakly aragatnaşyk bilen üpjün edildi, şäherlere täze göçülip barlan köp sanly ýerlerde infrastrukturalar we wirtual torlar döredildi. Ýurduň bütin çäginde aragatnaşygyň mobil torlaryny ösdürmek boýunça işleriň alnyp barylmagy dowam edýär.

Ykdysatçy alymlaryň pikirine görä, Bütindünýä ykdysady forumynyň bilermenleri tarapyndan işlenip düzülen tor taýýarlygynyň indeksi has takyk netijeleri berýär, hasaplamak üçin görkezijileriň üç topary ulanylýar: syýasy we ykdysady şertleriň, infrastrukturanyň we kadalaşdyryjy binýadyň bolmagy; döwlet edaralarynyň, işewürligiň we raýatlaryň maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalaryny ulanmaga taýýarlygy; maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalarynyň ulanylmagynyň ykdysady we durmuş taýdan täsiri. I-DESI indeksiniň çäklerinde seljerme geçirilende aragatnaşygyň ösüşiniň derejesine, adam kapitalyna, internetiň ulanylyşyna, sanly hyzmatlaryň we sanly tehnologiýalaryň ornaşdyrylyşynyň derejesine üns berilýär.

Şeýlelikde, sanly ykdysadyýetiň ösdürilmegi ýurdumyzda uzak möhletleýin ykdysady ösüşi we ýokary öndürijiligi gazanmaga ýardam berýän netijeli ulgamlaryň ornaşdyrylmagyna, durnukly ösüşi üpjün etmekde ýurdumyzyň jemi içerki önüminiň düzüminde maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň paýynyň artdyrylmagyna, döwlet dolandyrylyşynyň netijeliliginiň ýokarlandyrylmagyna, esasy önümçilik-ykdysady işleriniň ähli görnüşleriniň awtomatlaşdyrylmagyna we merkezleşdirilen tertipde dolandyrylmagyna, ýokary tehnologiýaly pudaklarda täze, döwrebap iş orunlarynyň döredilmegine, sanly aragatnaşyk babatynda şäherleriň we obalaryň arasyndaky tapawudyň aradan aýrylmagyna we halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş şertleriniň has-da özgerdilmegine giň mümkinçilikleri açýar. Hyzmatlaryň sanlylaşdyrylmagy, ýagny az wagtyň içinde uly göwrümli maglumatlary işläp bilýän kuwwatly, ygtybarly we çeýe tehnologik ulgamyň döredilmegidir hem-de hyzmatlaryň tutuş toplumyny hödürlemekdir.

Adam hakyndaky aladany döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugry hökmünde kesgitleýän, mähriban halkyny bagtyýar durmuşda ýaşadýan Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun, il-ýurt bähbitli, halkara ähmiýetli işleri mundan beýläk-de rowaç bolsun!

Kakageldi HÜMMÄÝEW,

Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasynyň prorektory


https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/15746


17.12.2020
Elektron senagaty — milli ykdysadyýetiň täze ugry

Hormatly Prezidentimiz ýurdumyzda elektron senagatyny ösdürmek boýunça maksatnamalaýyn işlere badalga berdi. Bu ugur milli ykdysadyýeti senagatlaşdyrmak strategiýasynda örän möhüm ähmiýete eýedir. Häzirki döwürde elektron resminama dolanyşygy, el telefonlaryndan we ses arkaly elektron enjamlary we robotlary dolandyrmak, elektron kitaphana, elektron sözlükler, dürli animasiýalary amala aşyrmaga mümkinçilik berýän programmalar, aralykdan okatmagyň tehnologiýalary giň meşhurlyga eýe boldy. Gündelik durmuşda barha uly orna eýe bolýan elektron enjamlary öndürmek milli ykdysadyýetiň bäsleşige ukyplylygyny ýokarlandyrmaga gönüden-göni täsir edýär. Çünki dünýä bazarynda elektron önümleriniň eksporty bäsleşige ukyplylygyň esasy görkezijileriniň biri bolup durýar. Ösüşiň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolan elektron senagaty ylmy köp talap edýän we tehnologik taýdan çylşyrymly pudaklaryň biri hasaplanylýar.

Ýurdumyzda tehnologik innowasiýalarynyň önümçiligiň dürli pudaklaryna giňden ornaşdyrylmagy netijesinde, önümçiligiň usullary düýpgöter üýtgeýär, iş endiklerine bildirilýän talaplar artýar. Hormaty Prezidentimiz şu ýylyň 5-nji noýabrynda sanly wideoaragatnaşyk arkaly geçiren Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde häzirki döwürde ýurdumyzyň ykdysadyýetinde başlanan uly özgertmeleriň — sanly ulgama geçilmeginiň, senagatlaşdyrmagyň, elektron senagatynyň, telekeçiligiň esaslarynyň halkara ölçeglere laýyklykda guralmagyny, ýokary okuwyň mekdepleriniň uçurymlarynyň hemmetaraplaýyn taýýarlykly bolmagyny talap edýändigini belläp, bu wajyp ugurdaky işleri güýçlendirmegi tabşyrdy.

Täze ylmy işläp taýýarlamalary we önümçiligiň täze tehnologiýalaryny döretmekde ýurduň ylmy kuwwatynyň tutýan orny örän ýokarydyr. Ýurdumyzda sanly ykdysadyýete, elektron senagatyna, täze hünär ugurlaryna gyzyklanma bildirýän ýaşlaryň barha artmagy örän guwandyryjydyr.

Barha ösýän döwür täze pikirleri, täze önümçilikleri talap edýär. Täze pikiriň ýüze çykan pursadyndan onuň taýýar önüm görnüşinde köpçülikleýin çykarylmagyna çenli sarp edilýän wagtyň gysgaldylmagy ykdysady taýdan netijelidir. Elektron senagaty häzirki zaman ylmyny, tehnikany we tehnologiýalary özünde jemlemek bilen, şu talaba örän çeýe täsirlenip bilýän pudakdyr. Bu senagat pudagy ylmy-tehniki ösüşiň netijesi bolup, ol ägirt uly möçberlerde goşmaça gymmatyň döredilmegine şert döredýär. Elektron senagatyny ösdürmek wezipesi, ilki bilen, fizika ylmynyň dürli bölümleriniň ösdürilmegini, düýpli ylmy barlaglaryň, tehnologiýalary kämilleşdirmekde iri möçberli amaly işleriň geçirilmegini, uly göwrümli tejribe-synag gözlegleriniň alnyp barylmagyny talap edýär. Elektron senagaty häzirki zaman maşyngurluşyk pudagynyň ylmy köp talap edýän ugurlarynyň hem biri bolup durýar. Bu ugurda ylmy-barlag edaralary bilen önümçilik kärhanalarynyň arasynda içgin hyzmatdaşlygyň ösdürilmegi esasy şertleriň biridir.

Dünýä statistikasynyň maglumatlaryna görä, elektron senagatynyň düzümine aragatnaşyk, senagat elektronikasy, awtomobil elektronikasy we lukmançylyk tehnikasy, kompýuter tehnikasy, ilatyň sarp edýän elektron harytlary, harby tehnika we başgalar girýär. Kompýuter önümçiligi şu güne çenli dünýä boýunça birinji orny eýeläp gelýär. Ilatyň sarp edýän elektron harytlary häzirki döwürde ikinji orunda durýar. Bu pudakda bäsleşigiň ýokary derejesi elektron önümleriniň hiliniň ýokary bolmagyny talap edýär. Kompýuterleriň we telewizorlaryň öndürilmegi elektronika önümçiliginiň düzüminde kesgitli özgertmeleriň amala aşyrylmagyny şertlendirýär. Öz tehnologiýalaryny eksport edýän ýurtlaryň ykdysady babatda oňyn netijeleri gazanýandygy öz-özünden düşnüklidir. Şol sebäpli dünýä giňişliginiň köp döwletleri öňdebaryjy tejribäni öwrenmegiň esasynda elektronika pudagynyň eksporta gönükdirilmegini gazanmaga çalyşýar.

Soňky ýyllarda el telefonlarynyň önümçiligi bu pudagyň 10 göterimini, telearagatnaşyk önümleriniň bolsa 60 göterimini eýeleýär. Şunda el telefonlarynyň mümkinçilikleriniň elektron poçtanyň we Internetiň mümkinçilikleri bilen utgaşdyrylmagy onuň ösüşinde ileri tutulýan ugurlaryň birini emele getirýär.

Biziň ýurdumyzda elektron senagatynyň ösdürilmegine tarap alnan ugur öz oňyn netijelerini berýär. Ýurdumyzyň Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ministrliginiň «Agzybirlik tilsimaty» bilelikdäki kärhanasy tarapyndan elektron hem-de elektrotehniki harytlaryň dürli görnüşlerini ösdürmek ýola goýuldy.

Şu ýylyň oktýabr aýynyň başynda hormatly Prezidentimiz ýurdumyzda çykarylmaga taýýarlanylýan elektron önümleriň nusgalary bilen tanyşdy. Ölçegi 65 dýuýmli täze smart telewizorlar, iki simkartly öýjükli telefonlar, smartfonlar (smart telefonlar), döwrebap monobloklaryň dürli görnüşleri we kondisionerler, internet ulgamyny paýlaýjylar — routerler, şeýle-de agyz suwuny sowatmaga we gyzdyrmaga niýetlenen enjamlar — kulerler görkezildi. Şolaryň öümçiligini giňden ýola goýmak boýunça işleri «Aýdyň gijeler» hojalyk jemgyýeti alyp barýar. Bu jemgyýet Türkmenistanyň Senagat we gurluşyk önümçiligi ministrliginiň paýly gatnaşmagynda döredildi. Bu hojalyk jemgyýeti eýýäm dürli görnüşli LED lampalaryň, ölçegleri 32, 42 we 55 dýuýmly täze smart telewizorlaryň önümçiligini ýola goýdy. Täze telewizorlaryň kompýuterlere, aragatnaşyk routerlerine we beýleki degişli enjamlara birikdirmek mümkinçiligine eýedir we ol bir dolandyryş enjamy arkaly dolandyrylýar. Şonda hormatly Prezidentimziň teklibi bilen, ýurdumyzda öndürilýän 65 dýuýmly 4 smart telewizora «Älem», smart görnüşli telefony «Milli», öýjükli telefonlaryň iki simkartly kiçi görnüşini bolsa, «Körpe» diýip atlandyrmak, şeýle-de häzirki döwürde işjeň ulanylýan routeri «Uçgun», gündelik hojalygyň zerur enjamy bolan agyz suwuny sowadyjy we gyzdyryjy enjama «Teşne», split görnüşli kondisioneri bolsa «Mylaýym» diýip atlandyrmak bellenildi.

Diňe içerki bazaryň isleglerini kanagatlandyrman, eýsem, bu pudaga daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmek we daşary ýurt tejribesini ornaşdyrmak arkaly ösen ýurtlaryň elektronika ulgamynda uly üstünlikleri gazanandygy bellidir. Bu usuly ulanmak bilen, käbir ýurtlar elektron senagatynda öňdebaryjy orunlary eýelemegi başardylar. Biziň ýurdumyzda hem senagatyň bu ugrunyň netijeli ösdürilmeginiň milli ykdysadyýeti düýpli pugtalandyrmaga täzeçe esaslary döredýändigi guwandyryjy ýagdaýdyr. Prezident Maksatnamasynda hem elektron senagatyny ösdürmek boýunça birnäçe wezipeler bellenilendir. Ýurdumyzyň ykdysadyýetini 2019 — 2025-nji ýyllarda özgertmek boýunça maksatnamalaýyn işleriň netijesinde elektron senagatyň binýady pugtalandyrylyp, awtomatika elementleriniň önümçiligine hem bu senagatyň ýene bir ugry hökmünde üns berilýär. «Senagat tehnologiýalary» açyk görnüşli paýdarlar jemgyýetinde «touch screen» maglumat elektron tablolary, şeýle hem Gün energiýasy bilen awtomatik usulda işleýän köçe salgysyny görkezijileri öndürmegi ýola goýmak göz öňünde tutulýar.

«Elektronik senagaty» kärhanasynyň işe girizilmegi bilen, häzirki zaman elektrik enjamlarynyň beýleki görnüşlerini hem öndürmäge mümkinçilik dörär. Geljek döwürde elektrik we gaz plitalaryny, elektrik pejini we tozan sorujylary öndürmek boýunça kuwwatlyklary döretmek meýilleşdirilýär. Ýurdumyzyň ähli welaýatlarynda halkyň sarp edýän elektron we elektrotehniki abzallaryny öndürjek kiçi kärhanalary döretmek Prezident Maksatnamasynyň möhüm ugry bolup durýar. Bu meýiller döwlet-hususyýetçilik hyzmatdaşlygynyň çäklerinde durmuşa geçiriler, sebitleriň ykdysadyýetiniň ösmegini we täze iş orunlarynyň döremegini üpjün eder. Geljekde ýerli çig maldan hem-de ýurdumyzda alnyp barylýan köpýyllyk ylmy-barlag işleriniň esasynda Gün energiýasyny elektrik energiýasyna öwürýän serişdeleri çykarjak önümçiligi döretmek hem maksat edinilýär. Elektron senagatyny ösdürmekde ykdysady taýdan ösen ýurtlaryň tejribesini nazara alyp, milli elektron senagatyny dünýäde ykrar edilen täjirçilik-nusgalary ulanmak, dolandyrmak, guramak, tehnologiýalardan peýdalanmak arkaly kemala getirmek häzirki döwrüň möhüm meseleleriniň biridir.

Gahryman Arkadagymyzyň özgertmeler maksatnamalary ylmyň we tehnikanyň iň soňky gazananlaryna esaslanýar. Ýurdumyzyň milli ykdysadyýetini we ylym, bilim ulgamlaryny ösüşiň täze derejelerine çykarýan, senagatyň, elektron pudagynyň ösdürilmegine ýardam edýän hormatly Prezidentimize alyp barýan döwletli işlerinde geljekde-de uly üstünlikleri arzuw edýäris.

Bahar JEPBAROWA,

Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň mugallymy.


https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/13877

27.11.2020
Milli ykdysadyýetimiziň aýdyň ösüşleri

Türkmenistan dünýäde senagat taýdan kuwwatly döwletleriň hataryna goşulýar. Ykdysady taýdan gülläp ösýän ýurdumyzda belent maksatlar, ynsan hakyndaky aladalar bilen gurşalandyr. Ýurdy senagatlaşdyrmak baradaky edilýän bimöçber tagallalar giň gerime eýe bolýar. Halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş şertlerini düýpgöter gowulandyrmak baradaky alnyp barylýan beýik işler her bir raýatyň kalbynda ata Watana bolan buýsanç duýgusyny joşdurýar. Ine, şunuň netijesinde, ykdysady-durmuş maksatly binalaryň hatary yzygiderli artýar. Bu bolsa biziň döwletimizde ynsan mertebesiniň has-da mertebelenýändigini, ähli eşretleriň we şertleriň adam ykbalyna gönügendigini görkezýär. Halkymyzyň abadan hem bolelin durmuşda ýaşamagy baradaky durmuşa geçirilýän işleriň okgunly amal edilýändiginiň subudy bolup durýar. Ýurdumyzy ählitaraplaýyn sazlaşykly ýagdaýda ösdürmek ugrunda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň beýik işleri maksatnamalaýyn özgertmelerde öz aýdyň beýanyny tapýar. 

«Türkmenistan – Bitaraplygyň mekany» ýylynda baky Bitaraplygymyzyň şanly 25 ýyllyk toýuny has-da dabaralandyrmak maksady bilen durmuş-ykdysady maksatly binalaryň yzygiderli gurlup ulanylmaga berilmegi toýuň ruhuny belende göterýär. Döwrebap ýaşaýyş-jaý toplumlary yzygiderli ulanylmaga berilýär. Gahryman

Arkadagymyzyň her bir beýik başlangyçlary, asylly ýörelgeleri halkyň ykbaly bilen utgaşýar. Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde dünýä ülňülerine laýyk getirilip, ylmyň gazananlary bilen üpjün edilen ähli amatlyklary bolan ykdysady-durmuş maksatly, ýaşaýyş-jaý toplumlary emele geldi. Şeýle binalar belentligi, milli binagärlik-keşbini özünde jemleýändigi bilen düýpgöter tapawutlanýar. Özi hem şeýle binalarda ýaşamak üçin ähli amatly şertleriň bolmagy, adam hakyndaky aladanyň örän uludygyna güwä geçýär. Eziz Diýarymyzda ildeşlerimiziň erkin zähmet çekmekleri üçin, medeniýetli dynç almaklary üçin oňaýly şertleriň döredilýändiginden aýdyň nyşandyr. Özi hem bu beýik işleriň netijesinde sanlyja ýyllarda gözel Diýarymyzda ykdysady ösüşler gazanylýar. Bu bolsa mähriban ýurdumyzyň ykdysady kuwwatynyň barha pugtalanýandygyna, ösdürilýändigine güwä geçýär.

Baky Bitaraplygymyzyň şanly 25 ýyllyk toýunyň toýlanylýan günlerinde ýurdumyz toý lybasyna girdi. Ähli ýerlerde medeni-durmuş maksatly binalaryň açylmagy baradaky hoş habarlar göwünleri galkyndyrýar. Ähli welaýatlarda baky Bitaraplygymyzyň şanyna toýlar tutulýar. Munuň özi halkymyzyň bagtyýarlygynyň alamaty bolup, ýurdumyzyň belent ösüşlerinden habar berýär.

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe sanly ykdysadyýetiň hem uly üstünlikler bilen ösdürilýändigini aýratyn bellemegimiz gerek. Gurlup ulanmaga berilýän binalar, desgalar, döwrebap zawodlar innowasion tehnologiýalar bilen üpjün edilýär. Iň täze we döwrebap tehnologiýalaryň durmuşa ornaşdyrylmagy bilen sanly ulgamlar hem kämil ösdürilýär. Hormatly Prezidentimiz milli ykdysadyýetimiziň ösüşleri hakynda şeýle belleýär: «Häzirki döwürde biz döwletimizde dünýäniň ösen tehnologiýalarynyň tejribesine we innowasiýalaryna daýanyp, milli ykdysadyýetimizi döwrebaplaşdyrýarys. Ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmekde uly üstünlikleri gazanýarys». Görnüşi ýaly, innowasion tehnologiýalaryň esasynda sanly ykdysadyýet döwrebap ösdürilýär, döwrüň iň täze gazananlary işjeň durmuşa ornaşdyrylýar. Bu bolsa ösüşlerimizi tizleşdirýär we döwür bilen aýakdaş gitmäge giň mümkinçilikleri döredýär.

Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalarynyň netijesinde, ýurdumyzyň dünýä ýüzündäki binagärlik keşbini özünde jemleýän şäherlerdir etraplar, obalar kemala gelýär. Döwrüň belent ruhundan kemala getirilen döwrebap şäherlerdir, etraplaryň, obalaryň gözel görki eziz Diýarymyzyň ösüşine aýratyn bir sazlaşyk berýär. Welaýatlarda täze etraplar, şäherçeler, obalar döredilýär. Täze zawoddyr fabrikler, senagat kärhanalary gurlup ulanylmaga berilýär. Döwrebap gurulýan şäherler we obalar milli binagärlik keşbi bilen ünsi özüne çekýär. Ähli amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlarynyň, mekdepleriň we çagalar baglarynyň, lukmançylyk merkezleriniň we medeniýet öýleriniň, stadionlardyr şypahanalaryň we beýleki durmuş maksatly binalaryň giň toplumlary emele getirildi. Şu alnyp barylýan gurluşyk işleri hususy telekeçilerimiz tarapyndan ýerine ýetirilýär. Bagtyýarlyk döwrümizde ýurdumyz ägirt uly gurluşyklar meýdanyny emele getirýär. Täze döwrebap senagat kärhanalary işe girizilýär we öňden hereket edýän kärhanalar, zawod-fabrikler bolsa döwrebaplaşdyrylýar. Medeni-durmuş maksatly, senagat we ulag düzümine degişli bolan döwrebap desgalar bina edilip, halkymyzyň hyzmatyna berilýär. Bu bolsa halkymyzyň döwletlilik ýörelgelerinden aýdyň nyşandyr.

Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde, halkyň ýaşaýyş-durmuş derejesini mundan beýläk-de ýokarlandyrmak baradaky beýik işler giň gerime eýe bolýar. Türkmenistany durmuş-ykdysady, senagat taýdan kuwwatly döwlete öwürmekde, halkyň medeni hal-ýagdaýyny has-da gowulandyrmakda toplumlaýyn işler amal edilýär. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda gazanylýan üstünlikler we ýetilýän belent sepgitler halkyň asuda ýaşamagyny şertlendirýär. Goý, hormatly Prezidentimiziň mähriban ýurdumyzy gülledip ösdürmekde durmuşa geçirýän beýik işleri rowaçlyklara beslensin!

Bagty ÖDEGULYÝEWA,

«Türkmen dili»


https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/13701

25.11.2020
Sanly ykdysadyýetde internet we bank ulgamlarynyň orny

Hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly, sanly ykdysadyýet dünýäde innowasiýalaryň bäsleşige ukyplylygyna we ykdysady ösüşe möhüm itergi berýän güýç hökmündäki ornuny has-da pugtalandyrýar. Häzirki wagtda ýurdumyz ähli ulgamlar we ugurlar boýunça kämil ösüşi, döwrebap özgerişi başdan geçirýär. Bu bolsa ata Watanymyz Türkmenistanyň dünýäniň ösen döwletleriniň arasynda mynasyp ornuny eýelemeginde aýratyn ähmiýete eýedir. Diýarymyzyň dünýä döwletleri bilen alyp barýan dostlukly gatnaşyklary ýurdumyzyň halkara abraýyny ýokarlandyrmak bilen birlikde, hyzmatdaşlyklarynyň gerimini hem giňeldýär.

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ykdysadyýetimiziň dürli pudaklaryna sanly ulgam ornaşdyrylýar. Sanly ulgam bank amallarynda hem ençeme ýeňillikleri döretdi. Döwletimizde amala aşyrylýan ykdysady özgertmeleriň çäklerinde bank ulgamynyň işiniň döwrebaplaşdyrylmagy netijesinde häzirki zaman bank hyzmatlarynyň raýatlarymyz üçin amatly bolmagy aýratyn bellärliklidir. Bu bank hyzmatlarynyň sanawynda, aýratyn hem, şahsy taraplaryň maksatlary, zerurlyklary üçin bank kartlary arkaly geçirilýän nagt däl hasaplaşyklar örän ähmiýetlidir.

Bu günki gün ýurdumyzyň karz edaralarynda nagt däl hasaplaşyklary has-da ýaýbaňlandyrmak, pul dolanyşygynyň netijeliligini ýokarlandyrmak, bank kartlary boýunça milli we halkara töleg ulgamynyň ýaýrawyny giňeltmek ugrunda giň gerimli işler alnyp barylýar. Aýratyn-da, bank kartlarynyň, töleg terminallarynyň sany, şeýle hem «Internet-bank», «Mobil-bank», «Elektron söwda» ulgamlary arkaly amal edilýän nagt däl hasaplaşyklaryň möçberi yzygiderli artýar. Diýarymyzda nagt däl hasaplaşyklary ösdürmek, bank kartlaryndan peýdalanyjylara hödürlenilýän hyzmatlaryň görnüşlerini artdyrmak we bank-maliýe ulgamlaryna döwrebap hyzmatlary ornaşdyrmak maksady bilen geçirilýän çäreleriň çäklerinde bank kartlarynyň üsti bilen, hakyky wagt tertibinde hasaplaşyklary geçirmek üçin niýetlenen «Internet-bank» hyzmatlary hem ýöriteleşdirildi. Karz edaralary tarapyndan döredilen «Mobil-bank» hyzmaty hem müşderilere giň mümkinçilikleri hödürläp, olar öz mobil telefonlarynda ýa-da planşetlerinde hyzmatlaryň ählisinden bökdençsiz peýdalanyp bilýärler.

Bank kartlary aragatnaşyk, jemagat we ýaşaýyş hyzmatlaryny tölemegiň, awtoulaglaryň ýangyjy, saglygy goraýyş edaralarynyň hyzmatlary, petekler üçin tölegleri hasaplaşmagyň, karzy üzmegiň we onuň göterimlerini tölemegiň döwrebap, amatly hem howpsuz usullaryny hödürleýär.

Eziz Arkadagymyzyň hemmetaraplaýyn ösen jemgyýeti gurmak maksady bilen alyp barýan şeýle parasatly işleri mundan beýläk hem rowana ýollarda diňe rowaçlyklara beslensin!

Ýazberdi TOÝLYÝEW,

Türkmenistanyň Inžener-tehniki we ulag kommunikasiýalary institutynyň kärhananyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy kafedrasynyň mugallymy.



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/12574

12.11.2020
Sanly ykdysadyýet — ösüşiň ygtybarly çeşmesi

Häzirki döwürde sanly tehnologiýalar döwletleriň halkara bäsdeşlige ukyplylygyny kesgitleýän şert bolup durýar. Munuň şeýledigine ykdysadyýetini sanlylaşdyrmakda öňegidişligi gazanan daşary ýurtlaryň tejribesi şaýatlyk edýär. Hususan-da, hukuk ýaýrawynyň we infrastrukturasynyň döredilmegi sanlylaşdyrmagy çaltlandyrýan we netijeli hereket etmegini üpjün edýän ugur hökmünde garalýar.

Dünýä ykdysadyýetinde bolup geçýän häzirki çylşyrymly ýagdaýlar milli ykdysadyýetiň bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmak meselesini wajyp meseleleriň birine öwürýär. Bäsdeşlige ukyplylyk, ilkinji nobatda, zähmet öndürijiliginiň derejesi bilen kesgitlenilýän görkeziji bolup, ol oýlanyşykly alnyp barylýan döwlet syýasaty arkaly üpjün edilýär. Şunuň bilen baglylykda, häzirki döwürde Türkmenistanda sanly tehnologiýalaryň ykdysadyýete we durmuş ulgamyna ornaşdyrylmagyny çaltlandyrmak wezipesiniň ykdysady syýasatyň esasy ugry hökmünde kesgitlenendigini bellemek zerurdyr.

Ykdysady taýdan ösen ýurtlaryň tejribesinden görnüşi ýaly, sanlylaşdyrmak hadysasy diňe bir ykdysady işiň nusgasynyň we ýaşaýyş durmuşynyň düýpli üýtgemegine getirmek bilen çäklenmän, eýsem, ol tutuş eýýamyň ösüş ugruny kesgitleýän güýç bolup durýar.

Sanly gurşawyň döredilmegi we ösdürilmegi jemgyýetçilik ösüşinde birnäçe oňyn netijeleriň gazanylmagyna ýardam berýär. Sanly özgertmeler jemi içerki önümiň artmagynda, täze iş orunlarynyň döremeginde, ilatyň bilim derejesiniň ýokarlanmagynda özüniň aýdyň beýanyny tapýar. Mysal üçin, maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalaryna gönükdirilýän maýa goýumlarynyň 10 göterim ýokarlanmagynyň jan başyna düşýän jemi içerki önümiň 0,6 göterim artmagyna getirýändigi Bütindünýä bankynyň bilermenleri tarapyndan bellenilýär. Dünýä boýunça häzirki döwürde sanly tehnologiýalaryň ösmegine gönükdirilýän jemi maýa goýumlarynyň 4,6 göterimine golaý möçberiniň bilim ulgamynda ulanylýan maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalaryna gönükdirilmegi sanly özgertmeleri amala aşyrmakda bilim ulgamyna wajyp ornuň degişlidigini äşgär edýär. Maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalary çygrynda ilatyň sanly sowatlylygynyň 8 göterim artdyrylmagynyň işsizligiň derejesiniň 0,8 göterim peselmegine getirýändigi baradaky statistik maglumatlar ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagynyň täze iş orunlarynyň döredilmegine itergi berýändigini görkezýär. Mundan başga-da, ykdysadyýete sanly ulgamyň giňden ornaşdyrylmagy häzirki zaman öňdebaryjy pudaklaryň ösmegine hem ýardam berýändigi aýratyn nygtalmaga mynasypdyr. 2025-nji ýyla çenli global ykdysadyýetde internetiň tutýan ornunyň 11 göterime çenli artjakdygy baradaky çaklamalar maglumat tehnologiýalaryny ösdürmegiň jemgyýetçilik ähmiýetiniň ýokarydygyny aňryýany bilen tassyklaýar.

Dünýä möçberinde sanlylaşdyrmak hadysasyna çaltlandyrylan ösüşi üpjün edýän täze çeşme hökmünde garalmagynda uly many bar. Çünki ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagy ösüşleriň iteriji güýji hasaplanýan bäsdeşligi, maýa goýumlary we innowasiýalary höweslendirýär we bu, öz gezeginde, hyzmatlaryň hiliniň ýokarlanmagyna, sarp edijileriň saýlamak mümkinçilikleriniň artdyrylmagyna, täze iş orunlarynyň döredilmegine getirýär.

Ýokarda beýan edilenler ykdysady ulgamyň sanlylaşdyrylmagy barada şeýle netije çykarmaga esas döredýär: sanly tehnologiýalaryň ösüşine goşulan goşant döwletiň ösüşine goşulan goşandy aňladýar, dogry meýilnamalaşdyrylan ýagdaýynda ol ýurda köp girdeji getirýär.

Türkmenistan häzirki döwürde sanly tehnologiýalaryň çygryndaky bütindünýä ösüş meýillerine sezewar bolýar. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň nygtaýşy ýaly, häzirki wagtda ýurdumyzyň ylym-bilim ulgamynyň öňünde uly wezipe — Garaşsyz hem Bitarap Watanymyzy sanly ykdysadyýete geçen, dünýäde öňdebaryjy döwletleriň birine öwürmek wezipesi durýar. 2018-nji ýylyň noýabrynda «Türkmenistanda 2019-2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasynyň» kabul edilmegi dünýä ykdysadyýetiniň ösüş meýillerini nazara alyp, milli ykdysadyýetimiziň hil derejesini ýokarlandyrmak ugrunda ädilen ýene-de bir ädim boldy.

Ykdysady we durmuş ulgamlarynyň işlerini döwrebap guramakda döwlet dolandyrylyşyna aýratyn ornuň degişlidigi hasaba alynsa, onda bu ulgama sanly tehnologiýalary ornaşdyrmagyň ýurdumyzyň şu günki we geljekki abadan hem-de bagtyýar ösüşi üçin näderejede wajyp bolup durýandygyna göz ýetirmek bolýar.

Döwlet dolandyrylyşynda sanly özgertmeleriň ilkinji nobatda müşderilere gönükdirilmegi döwlet häkimiýeti edaralarynyň işiniň raýatlar üçin peýdalylyk indeksiniň ýokarydygynyň nyşanydyr. Şunda döwlet dolandyrylyşy «çeýe dolandyryş» ýörelgelerine esaslanýar, ýagny çäreleriň we maksatlaryň amala aşyrylýan döwründe gatnaşýan taraplaryň arasynda hemişe habarlaşmak mümkinçiliginiň bolmagy şeýle gatnaşyklaryň çeýeligini üpjün edýär. Şunuň bilen baglylykda, sanlylaşdyrmagyň giňden ösdürilmegi onuň döwlet, şeýle-de raýatlar üçin döredýän artykmaçlyklary baradaky garaýyşlarymyzyň giňeldilmegini şertlendirýär. Döwletiň resminamalar dolanyşygynyň netijeliliginiň ýokarlanmagy, standartlaşdyrylan dolandyrylyşyň ösdürilmegi netijesinde dolandyrmak bilen bagly çykdajylaryň azalmagy, resminamalaryň dolanyşygynyň açyklyk häsiýetiniň artmagy, şeýle-de pudagara hyzmatdaşlygyň we maglumat alyş-çalyşygynyň ösdürilmegi sanly maglumatlary ornaşdyrmagyň döwlet üçin bähbitli bolup durýandygynyň aýdyň subutnamasydyr.

Köpugurly durmuş hyzmatlarynyň hödürlenilmegi netijesinde ilatyň durmuş abadançylygynyň gowulanmagy we döwlet dolandyrylyşynda bolup geçýän özgertmeler barada habarlylygynyň ýokarlanmagy «döwlet-raýat» gatnaşyklaryna sanly tehnologiýalary ornaşdyrmak çäresiniň raýatlar üçin bähbitli taraplary hökmünde görkezmek bolar. Şunuň bilen baglylykda, döwlet hyzmatlarynyň açyklygynyň hökümetiň keşbiniň gowulanmagyna getirýändigini, durmuş hyzmatlaryna elýeterliligiň artýandygyny, tutuş sebitiň ösüşine oňyn täsirini ýetirýändigini bellemek zerurdyr.

Sanlylaşdyrmak hadysasynyň oňyn netijeleri ylmy köp talap edýän pudaklaryň ösüşinde hem ýüze çykýar. Milli ykdysadyýetimiziň önümçilik pudaklaryna we hyzmatlar ulgamyna sanly tehnologiýalaryň giňden ornaşdyrylmagy hil taýdan tapawutlanýan ösüşiň täze tapgyryna geçmek üçin şertleri döredýär.

Häzirki döwürde ýurdumyzyň ulag-logistika mümkinçiliklerini artdyrmakda, energetika kuwwatyny ýokarlandyrmakda sanly özgertmeler uly mümkinçilikleri döredýär. Hususan-da, ýurdumyzda oýlanyşykly durmuşa geçirilýän ulag diplomatiýasy sanly tehnologiýalara daýanýan iri ulag taslamalarynyň amala aşyrylmagyny şertlendirdi. Sanlylaşdyrylan ulag infrastrukturasynyň döredilmegi, öz gezeginde, ýurdumyzyň halkara ulag-üstaşyr kuwwatyny pugtalandyrmagyň ygtybarly ýoly bolup, ol milli ykdysadyýetimiziň bäsdeşlige ukyplylygynyň ýokarlanmagyny üpjün edýär. Mundan başga-da, häzirki döwürde ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürilmegi uglewodorod serişdeleriniň öndürilişini, olaryň daşarky bazarlara iberilýän möçberlerini artdyrmaga ýardam berýär. Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen ýurdumyzda täze-täze energiýa desgalarynyň gurulýandygy bellärliklidir. Täze desgalaryň Ýewropa ýurtlarynyň öňdebaryjy kärhanalarynda öndürilen kämil enjamlar bilen üpjün edilmegi bolsa olaryň innowasion çözgütlere we ekologik talaplara laýyk gelmegini şertlendirýär. Bu ýagdaý, öz gezeginde, maglumatlar tehnologiýalarynyň ýurdumyzyň ykdysady pudaklaryna giňden ornaşdyrylýandygynyň aýdyň subutnamasydyr.

Maýagözel BABAÝEWA,

Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrliginiň Zähmet gory we iş üpjünçilik müdirliginiň ýolbaşçysy, ykdysady ylymlaryň kandidaty


https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/12242


09.11.2020
Sanly ykdysadyýet — ösüşiň baş şerti

Sanly ykdysadyýet — bu sanly maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň peýdalanylmagyna daýanýan ykdysady gatnaşyklaryň jemi bolup çykyş edýär. Ol ykdysady we durmuş çäreleriniň ählumumy ulgamy bolmak bilen, internetiň giň mümkinçiliklerine esaslanýan ykdysady nusgany kemala getirýär. Ýurtda sanly ykdysadyýete geçmek boýunça öwrülişigiň geçirilmegi harytlaryň we hyzmatlaryň dünýä bazarlaryna çalt depginler bilen çykmaga hem-de islendik ýerdäki sarp edijiler üçin harytlary elýeterli etmäge mümkinçlik berýär. Netijede, sanly ykdysadyýet tizlik, ýokary hil hem-de amatlylyk babatynda örän netijeli we köptaraplaýyn şertleri döredýär.

«Sanly ykdysadyýet» adalgasy ilkinji gezek 1995-nji ýylda ABŞ-nyň Massaçusets uniwersitetiniň alymy Nikolas Negroponte tarapyndan teklip edilýär. Alym bu adalgany ýönekeý ykdysadyýetden tapawutlylykda maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalaryň ýokary derejede ösmegi netijesinde, täze ykdysadyýetiň kemala gelmekliginiň özboluşly artykmaçlyklaryny görkezmek üçin hödürläpdir. Munuň özi häzirki döwürde ykdysatçylar we hünärmenler tarapyndan ara alnyp maslahatlaşylýan «sanly ulgam» düşünjesiniň köpçülikleýin ulanylmagyna ýol açýar.

Bu gün sanly ykdysadyýete geçmek boýunça toplanan dünýä tejribesiniň ylmy taýdan öwrenilmegi ösüşiň sanly ugurlaryny özleşdirmäge we ony ýurtda ornaşdyrmaga ýardam berýär. Şonuň üçin şeýle ösüş meýli bolan her bir ýurt, bu ugurda kabul edilen kadalaşdyryjy-hukuk namalarda we maksatnamalarda daşary ýurt tejribesini nazara alyp, anyk wezipeleri öňde goýýar. Bu bolsa sanly ulgama üstünlikli geçmekde netijeliligi hem-de toplumlaýyn işleriň durmuşa geçirilmegini üpjün edýär.

Bilşimiz ýaly, milli Liderimiziň baştutanlygynda häzirki wagtda ýurdumyzda sanly ykdysadyýete geçmek hem-de halk hojalygynyň pudaklaryna maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalaryny ornaşdyrmak wezipelerine aýratyn üns berilýär. Bu babatda «Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasy» üstünlikli durmuşa geçirilýär. Konsepsiýany amala aşyrmagyň çäklerinde ýurdumyzda hyzmatlar we hasaplaşyklar ulgamyny sanlylaşdyrmak hem-de degişli ugurda kanunçylygy berkitmek boýunça işler ýokary depginler bilen alnyp barylýar.

Ýurdumyzda elýeterli maglumat ulgamyny döretmek we dünýäniň maglumat giňişligine işjeň goşulyşmak boýunça hem öňde goýulan wezipeler netijeli çözülýär. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň maddy-enjamlaýyn binýadyny berkitmek we ulgamy sanlylylaşdyrmak hem-de kämil tehnologiýalar bilen üpjün etmek babatynda uly ösüşler gazanylýar. Munuň özi ýurdumyzyň dünýäniň habarlar giňişligindäki ornuny has-da pugtalandyrýar we Garaşsyz Diýarymyzda maglumat elýeterliligini üpjün edýär. Bularyň ählisi bolsa hormatly Prezidentimiziň ýurdumyzy ykdysady taýdan kuwwatly döwlete öwürmegiň we halkymyzyň ýaşaýyş derejesini mundan beýläk-de ýokarlandyrmagyň hatyrasyna amala aşyrýan beýik işlerine güwä geçýär.

Nurmyrat NURYÝEW,

Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň mugallymy.



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/11746

04.11.2020
Täze mobil ulgamy

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistany dünýäniň senagat taýdan kuwwatly, innowasion ylmy esasly ösýän döwletleriniň hataryna goşmak maksady bilen, milli ykdysadyýetiň pudaklaryna sanly, mobil, elektron ulgamyny ornaşdyrmagyň zerurdygyny belläp, bu ugurda düýpli özgertmeleri amala aşyrmagy we hemişe gözegçilikde saklamagy talap edýär. Şeýlelikde, şol özgertmeleriň netijesinde, täze tehnologiýalar, sanly gurşawyň programmalary işe girizilýär.

Döwlet Baştutanymyz şu ýylyň 31-nji awgustynda geçiren Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň sanly wideoaragatnaşyk arkaly nobatdaky mejlisinde ýurdumyzyň halk hojalygynyň pudaklaryna sanly tehnologiýalary ornaşdyrmagyň barşynda ykdysadyýetiň maliýe-bank ulgamlarynda hasaplaşyklary, tölegleri, hyzmatlary guramagyň we maglumatlary alyşmagyň, hususan-da, «Halkbank terminalynyň» hyzmatlary boýunça edilen işleriň hasabatyny diňledi.

Gahryman Arkadagymyz şol mejlisde täze mobil ulgamy boýunça ýurdumyzyň maliýe-ykdysady ugurly ýokary we ýörite orta hünär okuw mekdeplerinde bilim alýan talyplar, şeýle hem umumybilim berýän orta mekdeplerde ykdysadyýetiň esaslary dersinden berilýän sapaklarda okuwçylar, şeýle hem fiziki şahslar we ýuridiki taraplar, hususyýetçiler, telekeçiler bilen usuly okuwlary guramagyň zerurdygyny belledi hem-de degişli ýolbaşçylara tabşyryklary berdi.

Şu mynasybetli gazetiň ýörite habarçysy Türkmen döwlet maliýe institutynyň uly mugallymy Ýaňyl Mämmedowa bilen söhbetdeşlik gurady.

HABARÇY: — Hormatly Prezidentimiziň düýpli amala aşyrýan özgertmelerinde bilim ulgamyny kämilleşdirmek esasy orunda goýulýar. Şu babatda siziň ýokary okuw mekdebiňizde täze mobil ulgamynyň programma üpjünçiliginiň häsiýetli aýratynlyklary barada usuly okuwlary guraýşyňyz dogrusynda gürrüň beräýseňiz!

Ýaňyl MÄMMEDOWA:

— Biziň taýýarlaýan hünärmenlerimiz geljekde milli ykdysadyýetiň pudaklaryny elektron maglumat ulgamynda, sanly gurşawlarda dolandyrmagy başarmalydyrlar. Ine, şu jähetden «Halkbank terminalynyň» programmalaýyn üpjünçiligi boýunça ýokary derejeli usuly okuwlary guramaga uly ähmiýet berýäris. Mekdebimizde okuwlaryň usulyýet esaslaryny kämilleşdirmek maksady bilen, sanly ulgamyň talaplarynda okuw kitaplaryny we okuw gollanmalaryny, maksatlaýyn programmalary işläp taýýarlaýarys, ýurdumyzyň ýokary we ýörite orta hünär okuw mekdepleri bilen işjeň hyzmatdaşlygy guraýarys. Uzak aralykdan bilim maglumatlaryny alyşmagyň, sapaklary guramagyň, maslahatlary geçirmegiň teleköpri arkaly usulyýet işjeňligi gazanylýar. Şeýlelik bilen, usuly okuwlary guramak boýunça tejribämizi artdyrýarys.

Arkadagymyzyň tabşyryklary esasynda mekdebimizde döredilen täze mobil ulgamynyň programmalary esasynda edara-kärhanalaryň arasynda elektron maglumat alyş-çalşygyny guramagyň, tölegleri geçirmegiň, buhgalter we maliýe hasabatlylygyny ýöretmegiň usullaryny talyplarymyza öwredýäris. Ykdysadyýetiň pudaklaryny ösdürmek bilen halkyň ýaşaýyş-durmuş ýagdaýynyň gowulandyrylýandygyna talyplaryň ünsüni çekip, edara-kärhanalara, fiziki şahslara, ýuridiki taraplara, telekeçilere, hususyýetçilere guralýan elektron hyzmatlary dogrusynda giňişleýin düşünje berýäris.

Elbetde, maliýe-bank işi köp taraply, çylşyrymly hem-de jogapkärli iş bolup, döwletde pul dolanyşygyny guramagy, karzlaşdyrmagy hem-de milli walýutada, daşary ýurt pullarynda hasaplaşyklary geçirmegi kämilleşdirmegi talap edýär. Bu ugurda belli bir derejede tejribe topladyk diýip aýdyp bileris.

HABARÇY: — Mobil täzelikleri boýunça talyp ýaşlaryňyza guraýan usuly okuwlaryňyzyň mazmunyny baýlaşdyrmakda alyp barýan işleriňiz barada nämeleri aýdyp bilersiňiz!

Ýaňyl MÄMMEDOWA:

— Talyplar bilen guralýan okuwlarda «Halkbank terminal» töleg ulgamy boýunça Türkmenistanyň «Halkbank» paýdarlar täjirçilik bankynyň hünärmenleriniň ýardam bermeginde guraýan usuly okuwlarymyzyň mazmunyny baýlaşdyrmak maksady bilen, bankyň internet saýtynda ýerleşdirilen maglumatlary özleşdirmegi göz öňünde tutup, talyplara düşnükli bolar ýaly, mugallymlar tarapyndan ýörite programmalar işlenip taýýarlanyldy we şolar boýunça degişli işleri geçirýäris.

«Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasy» esasynda hyzmatdaşlyk edýän maliýe-bank ulgamlarynda işleýän institutymyzyň uçurymlary bilen gysga möhletli okuwlary hem guraýarys. Şol okuwlarda milli töleg ulgamyny ösdürmekde bellenen ugurlaryň häsiýetli aýratynlyklaryny düşündirýäris. Hususan-da, täze mobil töleg ulgamy arkaly harytlar we hyzmatlar üçin nagt däl hasaplaşyklary geçirmegiň ýollaryny özleşdirýäris, giňişleýin sorag-jogap alyşýarys, gerekli maglumatlary elektron goruna toplaýarys.

HABARÇY: — Täze mobil ulgamy baradaky gürrüňimizi has giňişleýin dowam edäýeliň!

Ýaňyl MÄMMEDOWA:

— Amala aşyrylýan bank özgertmeleriniň barşynda ýurdumyzyň täjirçilik banklary öz müşderilerine hödürleýän bank hyzmatlaryny sanly bank hyzmatlary bilen utgaşdyrýarlar we kämilleşdirýärler. Türkmenistanyň «Halkbank» paýdarlar täjirçilik banky sanly gurşawyň çäklerinde müşderilere hyzmatlaryň dürli görnüşini hödürleýär.

Mälim bolşy ýaly, ilat bilen amala aşyrylýan hasaplaşyklaryň aglaba bölegi söwda amallarynyň üsti bilen ýerine ýetirilýär. Ýokary hilli nagt däl hasaplaşyklary ygtybarly amala aşyrylan gural «Halkbank terminal» diýlip atlandyrylýar. Onuň hyzmatlarynyň aýratynlygy nagt däl hasaplaşyklarda töleg amallary terminalynyň ornuny tutýan mobil goşundyny ulanmak bilen şertlendirilýär. Şunda söwda işi bilen meşgul bolýan kärhanalar we telekeçiler bu mobil goşundyny özleriniň smartfonlaryna ýükläp, söwda nokatlarynda töleg terminaly hökmünde peýdalanyp bilýärler.

HABARÇY: — Mobil ulgamy arkaly tölegleriň geçirilişiniň yzygiderliligi dogrusynda müşderiler uly gyzyklanma bildirýär. Şu barada nämeleri aýdyp bilersiňiz?

Ýaňyl MÄMMEDOWA:

— Täze mobil ulgamynda işlemek üçin müşderiler töleglerini bank kartynda «NFC», ýagny galtaşyksyz töleg tehnologiýasy bilen amala aşyrýarlar. Şunda hasaplaşyk bank karty smartfona ýakynlaşdyrylyp, tölegler geçirilýär. Eger-de bu tehnologiýa bank kartynda ýok bolsa, onda bank karty baradaky maglumatlary smartfona girizmek bilen hasaplaşyk geçirilýär.

Bank hyzmatlarynyň köpçülikleýin amala aşyrylmagy lomaý we bölek söwdanyň, telekeçilik işiniň işjeňleşmegine we ýeňilleşmegine ýardam berýär. Söwda işleri bilen meşgul bolýan fiziki şahslar we ýuridiki taraplar, telekeçiler, hususyýetçiler nagt däl hasaplaşyklary öz smartfonlarynyň üsti bilen amala aşyryp bilýärler. Şeýle hem bu hyzmatlaryň kömegi bilen söwda nokatlary tarapyndan sargytlar boýunça harytlar eltilip berlende, hasaplaşyk amalynda töleg terminalyny götermezden, ýönekeý görnüşde smartfonyň üsti bilen amala aşyrylyp bilner. Munuň özi söwda gatnaşýan taraplaryň işlerini ýeňilleşdirýär, wagtlaryny tygşytlaýar.

HABARÇY: — Hormatly mugallym, beren gürrüňleriňiz üçin köp sag boluň!

Söhbetdeş bolan Altyngül GARAÝEWA,

«Mugallymlar gazeti».



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/11411

31.10.2020
Sanly ulgam – ösüşiň möhüm şerti

Hormatly Prezidentimiziň öňdengörüjilikli ýolbaşçylygynda ykdysadyýeti diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmäge hem-de döwrebaplaşdyrmaga we sanly ulgama geçirmäge gönükdirilen giň gerimli özgertmeler amala aşyrylýar. Sanlylaşdyrmak işi ykdysadyýetiň ähli ulgamlaryna günsaýyn ornaşdyrylyp, olaryň arasyndaky çäkleri aýyrýar. «Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasynyň» wezipeleriniň yzygiderli durmuşa geçirilmegi ýurdumyzyň mundan beýläk-de ösmegine, işewürlik we maýa goýum işjeňliginiň artmagyna, dolandyryşyň öňdebaryjy usullarynyň ornaşdyrylmagyna ýardam edýär.

Sanly ulgamyň özi ykdysady we durmuş çäreleriniň ählumumy ulgamy bolmak bilen, bütindünýä torunyň oňaýly we ösen mümkinçiliklerine daýanýan ykdysady nusgany emele getirýär. Şunda esasan, zähmet öndürijiliginiň artmagy, önümçilik harajatlarynyň peselmegi we bäsdeşlige ukyplylygyň ýokarlanmagy ýaly mümkinçilikler göz öňünde tutulýar. Sanly ykdysadyýetiň ösýän şertlerinde sarp edijileriň islegleri has çalt we ýokary hil derejesinde kanagatlandyrylýar. Sanly gurşawda harytlaryň we hyzmatlaryň ählumumy bazarlara dessin çykmak we dünýäniň islendik ýerindäki sarp edijilere elýeterli bolmak mümkinçiligi artýar. Harytlaryň we hyzmatlaryň göni aragatnaşyk (onlaýn) ulgamynda hödürlenmegi olaryň gymmatynyň adaty ykdysadyýetdäkiden pes bolmagyny şertlendirmek bilen, elýeterliligini has-da ýokarlandyrýar. Şeýlelikde, sanly ykdysadyýet tizlik, ýokary hil we amatlylyk babatynda has netijeli hem-de köptaraplaýyn ähmiýete eýe bolýar.

Çalt depgin bilen özgerýän häzirki zamanamyzda öňden belli bolan hyzmatlary döwrebap görnüşe geçirmek — maglumat-intellektual tehnologiýalary (IT) we sanlylaşdyrylan ulgamlary ösdürmek durmuş-ykdysady taýdan zerurlyga öwrülýär. Sanlylaşdyrmak ozaly bilen, täze hyzmatlaryň we önümleriň sanly görnüşde döredilmegidir. Diýmek, sanlylaşdyrmagyň esasy tapawutly aýratynlygy täze işjeň we sarp edijilik häsiýetnamalary bolan innowasion hyzmatlaryň hem-de önümleriň döredilmegindedir.

Sanlylaşdyrmak düýpli ösüş we bäsdeşlik babatda täze artykmaçlyklary gazanmaga mümkinçilik berýär. Ol dürli görnüşli hyzmatlary hödürlemegiň çäklerinde raýatlar bilen bilelikde hereket etmek meselesinde döwletiň ýokary tizlikli, amatly we aýdyň kömekçisine öwrülýär.

Häzirki wagtda Türkmenistanyň karz edaralary iri maglumat geçiriş ulgamyna eýe bolup durýar. Şoňa görä-de, ýurdumyzda pul dolanyşygynyň netijeliligini ýokarlandyrmak, bank kartlary boýunça milli we halkara töleg ulgamynyň gerimini giňeltmek hem-de halkara tejribesiniň öňdebaryjy tilsimatlaryna esaslanýan nagt däl hasaplaşyklary has-da ýaýbaňlandyrmak boýunça giň gerimli işler amala aşyrylýar. Netijede, ýurdumyzda hasaba alnan bank kartlarynyň, ornaşdyrylan terminallaryň, bankomatlaryň sany hem-de «Internet-bank» we «Mobile-bank» ulgamlarynyň üsti bilen amala aşyrylýan nagt däl hasaplaşyklaryň möçberi barha artýar. Şeýle hem «Türkmentelekom» Döwlet elektrik aragatnaşyk kompaniýasynyň raýatlara hödürleýän internet hyzmatlary üçin hasaplaşyklary ýurdumyzyň islendik ýerinden bankomatlaryň, «Internet-bank» we «Mobile-bank» ulgamlarynyň üsti bilen nagt däl görnüşde, göni tertipde amala aşyrmak mümkinçiligi ýola goýuldy.

Durmuş goraglylygynyň sanlylaşdyrylmagyny ösüşiň ýoly we bizi gurşap alan dünýäniň okgunly üýtgäp duran şertlerine laýyk gelmegiň ýeke-täk mümkinçiligi hökmünde kabul edip bolar. Ol her bir adamyň durmuşyny we tutuş jemgyýeti özgerdýär. Ylmy nukdaýnazardan, sanlylaşdyrmak işi innowasion tehnologiýalaryň durmuş üpjünçiliginiň işiniň mümkin bolan ähli jähetlerine ornaşdyrylmagyny şertlendirýär. Bu bolsa diňe bir sanlylaşdyrylan durmuş hyzmatlarynyň hödürlenmegini däl, eýsem, durmuş üpjünçiligi gulluklarynyň iş tertiplerine resminama dolanyşygynyň elektron ulgamynyň ornaşdyrylmagyny hem talap edýär.

Sanlylaşdyrylan durmuş goraglylygyna geçilmegine has wajyp ähmiýet berilmeginiň ýene-de bir sebäbine ünsi çekmeli. Dünýä tejribesinde «Senagat-4.0» diýlip atlandyrylýan dördünji senagat öwrülişigi daşky gurşaw bilen yzygiderli özara hereketde hakyky wagt tertibinde intellektual ulgamlar arkaly dolandyrylýan sanly önümçilige doly geçmegi göz öňünde tutýar:

- adamlaryň we tehnologiýalaryň işjeň häsiýetde özara utgaşykly işlemegi (Internet ulgamynyň üstünden göni gatnaşyk etmek mümkinçiliginiň döremegi);

- maglumatlaryň aýdyňlygy we ulgamlaryň hakyky dünýäniň wirtual nusgasyny döretmek başarnygy;

- maglumatlaryň uly möçberini birleşdirmekde we adam üçin howply bolmadyk beýleki wezipeleri ýerine ýetirmekde tehnologiýalaryň adamlara tehniki kömegi üpjün etmegi;

- ulgamlaryň aýratynlykda we özbaşdak çözgüt kabul etmek başarnygynyň bolmagy.

Senagat-4.0 ähli fiziki aktiwleriň utgaşykly sanlylaşdyrylmagyny we gymmaty emele getirmegiň zynjyryna gatnaşýan hyzmatdaşlar bilen bilelikde olaryň sanly ekoulgama goşulyşmagyny üpjün edýär.

Häzirki wagtda ýurdumyzda sanlylaşdyrmagy ilerletmek boýunça möhüm işler ýerine ýetirilýär. Intellektual ulgamlaryň bökdençsiz işlemegi, şol sanda milli ulgamlaýyn giňişligi, internet hyzmatlar ulgamyny kadalaşdyrmagyň we giňeltmegiň kanunçylyk taýdan goldanylmagy üpjün edilýär. «Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasyny» hukuk taýdan goldamak boýunça-da degişli işler durmuşa geçirilýär. Munuň özi döwletimiziň we jemgyýetimiziň ösüşiniň möhüm şerti bolup durýar. 2020-nji ýylda sanly ulgam bilen baglanyşykly kanunlaryň üsti täze hukuk namalary bilen ýetirildi. Sanlylaşdyrylan ulgamlary ornaşdyrmakda ýüze çykýan gatnaşyklary düzgünleşdirmäge gönükdirilen «Elektron resminama, elektron resminama dolanyşygy we sanly hyzmatlar hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň kabul edilmegi ykdysadyýetiň pudaklaryny sanlylaşdyrmak işiniň kanunçylyk binýadynyň kämilleşdirilmegini şertlendirýär. Bu Kanun elektron resminamalaryň, olaryň dolanyşygynyň we sanly hyzmatlaryň hukuk ýagdaýyny, olara bildirilýän esasy talaplary kesgitleýär. Kanunyň 51-nji maddasynda döwlet häkimiýet edaralarynyň, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň we raýatlaryň arasynda ýüze çykýan gatnaşyklar sanly hyzmatlaryň esasy ugurlarynyň hatarynda kesgitlenendir.

Kanun jemgyýetiň we raýatlaryň anyk maglumatlary kabul etmegi boýunça zerurlyklaryny göz öňünde tutup, sanly hyzmatlar ulgamynda maglumat giňişliginiň hem-de durmuş çygry üçin täze tehnologik esasyň döredilmegine ýardam berýär. Resminamalaryň hem-de hyzmatlaryň hukuk düzgünini, olara bildirilýän esasy talaplary kesgitleýän bu Kanun şu ulgamda ýüze çykýan gatnaşyklary düzgünleşdirmäge hem-de maglumat alyşmalaryň ýeke-täk giňişligini döretmäge gönükdirilendir.

Döwletimiziň berkararlygynyň binýadyny berkden tutup, halkymyzyň bagtyýar durmuşynyň sakasynda duran Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzda sanly ulgamyň giňden ornaşdyrylyp, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň täze sanly keşbiniň emele getirilmegi ugrunda bimöçber tagallalary edýär. Türkmen halkyna döredijilikli zähmet çekmäge we bagtyýar durmuşda ýaşamaga ähli mümkinçilikleri döredýän mähriban Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak bolsun!

Gymmat AKYÝEWA,

Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň mugallymy.




https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/10490

23.10.2020
Bank hyzmatlarynyň sanlylaşdyrylmagy

Häzirki döwürde ýurdumyzyň bank ulgamyny diwersifikasiýalaşdyryp ösdürmek we döwrebaplaşdyrmak wezipesinden ugur alyp, ulgama sanly ykdysadyýeti giňden ornaşdyrmak, ilata hödürlenilýän sanly bank önümleriniň gerimini giňeltmek hem-de hilini ýokarlandyrmak boýunça netijeli çäreler amala aşyrylýar.

«Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasyna» laýyklykda, ýurdumyzda pul — karz syýasatyny alyp barmak, maliýe bazaryny düýpli ösdürmek, bank ulgamyna sanly tehnologiýalary giňden ornaşdyrmak, pul dolanyşygynyň ýagdaýyna täsir etmek arkaly bazar isleglerini kanagatlandyrmak we beýlekiler babatda anyk wezipeler durmuşa geçirilýär.

Sanly ykdysadyýete geçilmegi bilen täze mümkinçilikler, täze hyzmatlar açylýar. Bu gün internet ulgamynyň mümkinçiliklerinden giňden peýdalanmagyň netijesinde iş ornuny üýtgetmän, menzilara, şol sanda ýurduň çäginden daşarda zähmet işjeňligini amala aşyrýanlaryň sany barha artýar.

Ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagy beýleki ykdysady düzümler bilen bir hatarda, bank işiniň hem kämilleşdirilmegini we bank ulgamyna sanly tehnologiýalaryň işjeň ornaşdyrylmagyny talap edýär. «Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2019 — 2025-nji ýyllar üçin Konsepsiýasynyň» çäreleriniň durmuşa geçirilmegi netijesinde, ýurduň ykdysadyýetini, şol sanda bank ulgamyny sanlylaşdyrmaga giň mümkinçilikler döreýär. Ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagynyň maksady ilatyň we hojalyklaryň ösýän isleglerini ýokary derejede we doly kanagatlandyrmaga gönükdirilendir.

Ýurdumyzyň karz edaralary ylmyň iň soňky gazanan üstünliklerini we döwrebap usullaryny peýdalanyp, raýatlarymyza bank kartlarynyň üsti bilen amala aşyrylýan nagt däl hasaplaşyklaryň giň mümkinçiliklerini hödürleýär. Nagt däl hasaplaşyklaryň giňden ulanylmagy we bank kartlarynyň hyzmatlarynyň köpeldilmegi milli ykdysadyýetimiziň durnukly ösüşine hem amatly täsirini ýetirýär.

Bank ulgamynyň sanlylaşdyrylmagy netijesinde müşderilere hödürlenilýän bank hyzmatlarynyň hilini ýokarlandyrmaga, sanly ulgamda hyzmatlaryň «Internet-bank», «Mobil-bank», «Elektron söwda», «Galtaşyksyz töleg» ýaly täze, döwrebap görnüşlerini durmuşa ornaşdyrmaga ýardam berýär.

Karz edaralary tarapyndan berilýän dürli görnüşli karzlaryň esasy bergilerini gaýtarmak we olara hasaplanan göterimleri tölemek, aragatnaşyk hyzmatlary üçin tölenýän tölegleri tiz we amatly usulda tölemek ýaly hyzmatlary ýerine ýetirmek üçin «Internet-bank» we «Mobil-bank» hyzmatlary uly ähmiýete eýedir.

«Internet-bank» ulgamyna web brauzerler, «Mobil-bank» ulgamyna bolsa banklar tarapyndan taýýarlanan ýörite mobil programma üpjünçiligi arkaly birikdirilýär. Ýagny, «Mobil-bank» hyzmaty, «Internet-bank» hyzmatynyň önümi bolup, müşderiniň hakyky wagt tertibinde «IOS» ýa-da «Android» operasion ulgamynda işleýän ykjam telefonlar ýa-da planşetler arkaly bank amallaryny ýerine ýetirip bilmegini üpjün edýär.

«Internet-bank» we «Mobil-bank» hyzmatlary müşderiniň bank amallaryna we hyzmatlaryna bolan isleglerini kanagatlandyrmaga, pul geçirimlerini tizleşdirmäge, netijede ilatyň gymmatly wagtyny we serişdelerini tygşytlamaga mümkinçilik berýär. Häzirki wagtda «Altyn asyr» bank kartynyň eýeleri öz hyzmat edýän banklarynyň internet sahypalary arkaly bank kartlaryny «Internet-bank» hyzmatyna özbaşdak birikdirip bilýär.

«Elektron söwda» harytlaryň satuwynyň we hyzmatlaryň internet ulgamynyň üsti bilen hakyky wagt tertibinde amala aşyrylmagydyr. «Elektron söwda» hyzmaty hem ýurdumyzyň bank ulgamy tarapyndan durmuşa ornaşdyrylýar. Bu hyzmata islegiň artmagy netijesinde, nagt däl hasaplaşyk geçirmek arkaly elektron usulda täjirçilik işini alyp barýan telekeçileriň sany günsaýyn artýar.

Hormatly Prezidentimiziň döredip berýän mümkinçiliklerinden peýdalanyp, nagt däl hasaplaşyklaryň gerimini giňeltmek maksady bilen ýurdumyzyň «Halkbank» döwlet täjirçilik banky «Halkbank terminal» atly täze hyzmaty ornaşdyrdy. «Halkbank terminal» — döwrebap, ygtybarly tehnologiýalaryň esasynda taýýarlanan hem-de nagt däl hasaplaşyklarda ulanylýan adaty töleg terminalynyň ornuny tutýan mobil programma üpjünçiligi bolup durýar. Bu hyzmat söwda we hyzmat ediş nokatlarynda töleg terminallarynyň eýeleriniň öz müşderilerine sanly ulgamda galtaşyksyz, goragly esasda hyzmatlary ýerine ýetirmäge döredilýän nobatdaky mümkinçilik bolup durýar.

«Halkbank terminal» mobil ulgamy ykjam telefona gurnalmak bilen, harytlar we hyzmatlar üçin tölegleri kabul etmek, amaly ýatyrmak ýa-da yzyna gaýtarmak, kassany ýapmak we söwdanyň jemi möçberini çykaryp görkezmek, amallaryň taryhyny görmek ýaly hyzmatlardan peýdalanmaga mümkinçilik berýär.

Hormatly Prezidentimiziň tabşyryklaryny öz wagtynda ýerine ýetirmek, şol sanda geçirilýän nagt däl hasaplaşyklaryň gerimini giňeltmek hem-de raýatlarymyza amatly şertleri döretmek maksady bilen, ýurdumyzyň karz edaralary tarapyndan bellibir müşderiler toplumyna, söwda we hyzmat ediş ugurlaryna bagyşlap «Cash back» hyzmatyny işe girizip durýarlar.

Halkymyzyň abadançylygy, rowaçlygy ugrunda ýadawsyz tagallalary edýän Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun, il-ýurt bähbitli, umumadamzat ähmiýetli alyp barýan işleri mundan beýläk hem rowaç alsyn!

Altyn ORAZGULYÝEWA,

Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Ahal welaýat şahamçasynyňPul dolanyşygyny kadalaşdyryş bölüminiň başlygy.



https://www.turkmenmetbugat.gov.tm/tk/articles/10734

23.10.2020