Ykdysady ösüş her bir jemgyýet üçin derwaýysdyr. Sebäbi ol jemgyýetçilik gurluşynyň nähilidigine garamazdan, halkyň durmuş-ykdysady ýagdaýynyň iň bir wajyp meseleleriniň biri bolup durýar.

Ykdysady ösüş näme?

Ykdysady ösüş diýlip, jemgyýetçilik önüminiň we ony öndürmekligiň şertleriniň mukdar taýdan köpelmegine we hil taýdan kämilleşmegine düşünilýär. Ykdysady ösüş ekstensiw ýa-da intensiw görnüşde bolup biler 

Önümçiligiň ösüşi onuň şertleriniň mukdar taýdan artdyrylmagy esasynda amala aşyrylsa, oňa ekstensiw ykdysady ösüş diýilýär. Şonda, ol şertleriň tehniki (hil) derejesi öňküligine galýar. Mysal üçin, önümçiligiň ösüşi işgärleriň sanynyň köpeldilmeginiň hasabyna, çig malyň, materiallaryň, energetiki resurslaryň dolanyşyga goşmaça girizilmeginiň, täze gurluşygyň hasabyna alnyp barylsa, onda bu ösüşiň ekstensiw ýoludyr.

Ekstensiw ösüşiň oňaýly we oňaýsyz taraplary bardyr. Eger-de önümçiligi giňeltmegiň şertleri ýeterlik bolsa, onda ekstensiw ösüşi ýeňil amala aşyrmak mümkin. Ekstensiw ösüş tebigy resurslaryň çalt özleşdirilmegine, ilatyň iş bilen üpjünçiligini gowulandyrmaga amatly şertleri döredýär.

Emma ekstensiw ösüş ýolunyň oňaýsyz taraplary hem bardyr. Ol tehniki durgunlylyga, köp harajatlylyga alyp barýar. Tebigy baýlyklaryň möçberiniň, işçi güýjini, köpeltmegiň mümkinçilikleriniň çäkliligi sebäpli ekstensiw ösüş ýoly belli bir derejede amatsyzdyr. Şonuň üçin hem intensiw ösüş ýoluna geçmeklik zerurlykdyr.

Eger-de öndürilýän önümleriň möçberiniň artdyrylmagy önümçiligiň şertleriniň mukdar taýdan däl-de, olaryň hil taýdan kämilleşdirilmeginiň netijesinde gazanylýan bolsa, onda bu ykdysady ösüşiň intensiw görnüşi bolýar. Intensiw ösüş önümçiligiň şertleriniň peýdalanylyşyny gowulandyrmagyň hasabyna hem bolup biler. Ol has kämil zähmet serişdelerini peýdalanmagy we zähmet predmetlerini tygşytly ulanmagy, işgäriň hünärini ýokarlandyrmagy hem-de bar bolan önümçilik kuwwatlyklarynyň peýdalanylyşyny gowulandyrmagy göz öňünde tutýar. Gepiň gerdişine görä aýtsak, intensiw ösüş şertlerinde öndürilýän önümiň möçberini artdyrmak üçin hökman täze bir kuwwatlyklary, kärhanalary döretmek zerurlygy ýok. Munuň üçin önümçiligi kämilleşdirmek, ähli serişdeleri has rejeli peýdalanmak ýeterlikdir.

Ykdysady ösüşiň iki görnüşi-de özara baglanyşyklydyr. Ykdysady durmuşda ekstensiw ýa-da intensiw ösüş ýollary ýeke-täk arassa görnüşinde duş gelmeýär. Olar hemişe özara utgaşykly amala aşyrylýar. Emma jemgyýetçilik önümçiliginiň ösüşiniň belli bir döwründe intensiw ýa-da ekstensiw ugur agdyklyk etmegi mümkin. Ykdysadyýeti intensiw usula geçirmeklik wajyp meseleleriň biridir. Munuň özi islendik jemgyýet üçin kanunalaýyklykdyr.

Ykdysady ösüşiň iki görnüşiniň hem utgaşdyrylyp amala aşyrylmagynyň nusgawy mysaly hökmünde Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň ykdysady ösüşini görkezmek bolar. Oňa öňki SSSR-den çig mal öndürmäge ýöriteleşen ykdysadyýet miras galdy. Ýurdumyzda öndürilýän çig mal onuň çäginden daşarda gaýtadan işlenip, taýýar önümler alynardy. Özümizde bolsa zawod-fabrikler ýok diýen ýalydy. Birlän-ikilän gurulan kärhanalar bolsa, has zerurlyk bolansoň döredilipdi. Mysal üçin, pagta arassalaýjy zawodlary ýa-da aýakgap fabriklerini, azyk önümleriniň zawodlaryny, gurluşyk we remont işleri etmek üçin kärhanalary we ş.m. görkezmek bolar.

Ýurt Garaşsyzlygymyzy alanymyzdan soň özümizde öndürilýän çig malymyzy gaýtadan işlemek üçin kärhanalaryň müňlerçesi guruldy we işe girizildi, täze işe girizilen kärhanalarda bolsa häzirki zaman iň kämil, ýokary öndürijilikli maşynlar we enjamlar oturdyldy.

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ykdysady ösüşimiziň intensiw we ekstensiw ugurlarynyň ikisine hem uly üns berýär. Ylaýta-da ykdysadyýetimizi intensiw tilsimatly ýola geçirmek bilen ösüşimize oňat badalga berýär.

Arbabow B., Kazygulyýew A., Rahmanowa M. Ykdysady nazaryýet.

Ýokary okuw mekdepleri üçin okuw kitaby.

 A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2020., 71-74 sah.