«Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany»
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
USD
3.5
GBP
0.2
EUR
4.27
RUB
4.7414
UZS
0.3336
TRY
0.4241
JPY
3.219
CNY
0.5457
Puluň gelip çykyşy we mazmuny
Halkara guramalaryň ösüş taryhy
Dolandyryş hasabynyň döreýiş taryhy
Türkmenistan – Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi
“Telekeçilik işi” adalgasynyň düýp mazmuny
Töleg ulgamlarynyň emele gelmeginiň we ösüşiniň tapgyrlary
Elektron pullaryň esasy häsiýetnamalary, olaryň görnüşleri we düýp manysy
Auditiň mazmuny, maksatlary we wezipeleri
Maliýe, onuň mazmuny we wezipeleri
Maliýe ulgamy
Pul we onuň ýerine ýetirýän wezipeleri
Ykdysady ösüş we onuň görnüşleri
Parahatçylyk we ykdysady ösüş
Gatnaşyklary ösdüren kerwen ýollary
Türkmenistanda irki döwletleriň we Beýik Seljuk türkmen döwletiniň maliýesi
Bazar ykdysadyýetiniň türkmen milli nusgasy
Karz, onuň mazmuny we ony guramagyň ýörelgeleri
Türkmenistanda eýeçilik gatnaşyklarynyň kämilleşdirilişi
Mahmyt Kaşgarlynyň eserinde pul hakynda
Ykdysady taglymatlaryň taryhy döwürleri
Buhgalter hasabynyň taryhynyň döremeginiň esaslary
Bütindünýä söwda guramasynyň döreýiş taryhy
“Paýhas çeşmesiniň” dürdäneleri
Puluň ýüze çykyş taryhy
Birža düşünjesi we onuň döreýiş taryhy
Gazna biržalarynyň emele geliş taryhy
Fýuçers söwdalarynyň taryhy we ýüze çykmagynyň sebäpleri.
Dünýä pulunyň wezipesi
Fond biržalarynyň emele geliş taryhy
Bütindünýä söwda guramasynyň döreýiş taryhy
Nusaýyň senetçilik we söwda merkezleri
Statistikanyň taryhy
Seljuklaryň altyn teňňeleri
Intellektual eýeçiligiň bütindünýä guramasy
Bütindünýä bank topary
Dolandyryş hasabynyň döreýiş taryhy

ХIХ-ХХ asyrlarda, transmilli korporasiýalaryň döredilip we hereket edip başlan döwürlerinde, maýanyň jemlenmesiniň güýçlenen wagtlary, içerki we daşarky bäsdeşlikler, önümçiligiň kooperirlenen we kombinirlenen, şeýle-de başga –da birnäçe sebäplere görä, buhgalter hasabyny alyp barmak we guramak boýunça talaplar üýtgedi. Aýratyn hem kalkulýasiýa hasabyny ýöretmekde bolan kemçilikler aýdyň göründi. Biri-biri bilen baglanyşykly bölümçelerde, kä halatlarda kärhanalarda, ahyrky önüm öndürilende, öndürilen önümleriň daşary ýurtlara we sebitlere satylanda, ahyrky önüm boýunça ortaça hasaplanan möçberler önümiň özüne düşýän gymmatyny netijelili dolandyrmaga mümkinçilik bermeýärdi. Önümiň özüne düşýän gymmatynyň kalkulýasiýa hasabyny kämilleşdirmek maksady bilen birnäçe ýurtlarda önümçilige bolan harajatlary hasaplamagyň we harajatlary toplamagyň täze usullaryny ulanyp başladylar; - jogapkärçilik merkezleri boýunça harajatlary hasaba almak, - “standart-kosting” we “direkt-kosting” sistemalar boýunça önümiň özüne düşýän gymmatyny kalkulirleme ýaly usullar peýda boldy, bu bolsa öz gezeginde kalkulýasiýa hasabyny önümçilik hasabyna öwürdi. Önümçilik hasaby ulgamynyň soňraky ösüşlerinde ýönekeý hasaba almak wezipelerinden başga-da beýleki wezipeleri hem ulanylyp başlandy, şol sanda: meilnamalaşdyrmak, gözegçilik etmek, seljermek, çözgütleri kabul etmek wezipeleri. Önümçiligi dolandyrmagyň esasy wezipeleriniň önümçilik hasaba alnyşynda ulanylmagy hasaba alyş ulgamyny dolandyryş hasabynyň ulgamyna öwürdi (üýtgetdi). Buhgalter hasabynyň bir ugry hökmünde dolandyryş hasaby ilkinji gezek ABŞ-da ýüze çykdy. Gysga wagtyň içinde ol Ýewropa ýurtlaryna, Ýaponiýa, Kanada giňden ýaýrady. Häzirki wagtda dolandyryş hasaby uly we ortaça ululykdaky firmalarda, biznesiň ähli görnüşlerinde, senagatda, söwdada, bilim we saglyk ulgamlarynda ulanylýar. Dünýä ykdysadyýetiniň globallaşmagynda önüm öndürýän kärhanalaryň senagatlaşma şertlerinde buhgalter hasabyny ýöretmäge we guramaga bildirilýän talaplar düýpgöter üýtgedi. Dolandyryş hasabyny özbaşdak kiçi ulgamy hökmünde kalkulirleme hasabyň kemçilikleri has aýdyň görünip başlady. Ahyrky önüm birnäçe birmeňzeş bölümçelerde, käwagt bolsa kärhanalarda taýýarlanylanda, önüm dürli ýurtlara we sebitlere satylanda ahyrky önümiň özüne düşýän gymmaty barada ortaça maglumatlar olary netijeli dolandyrmaga mümkinçilik bermeýär. Kalkulirleme hasabyny kämilleşdirmek maksady bilen öňdebaryjy ýurtlaryň birnäçesinde önümçilige gönükdirilen harajatlary hasaba almagyň täze usullary ulanyp başlandy: bir önüm birligine sarp edilýän harajatlary hasaplamak, harajatlary jogapkärçilik merkezleri boýunça hasaba almak, önümiň özüne düşýän gymmaty standart-kost we direkt-kosting ýaly we kalkulirleme hasabyny önümçilik hasabynyň ulgamyna öwren beýleki ulgamlar boýunça kalkulirleme.


                                                        Buhgalter hasaby boýunça

Maliýe hasaby                                     Dolandyryş hasaby                      Önümçilik hasaby


kadalaşdyryjy resminamalarda “dolandyryş hasaby” düşünjesi bellenilmeýär. Emma “Buhgalter (maliýe) hasaby” we “Buhgalter (dolandyryş) hasaby” atly okuwlar täze okuw standartlary tarapyndan ykdysady bilim berýän ýokary okuw mekdepleriniň we ykdysadyýet fakultetiniň talyplary üçin hödürlenýär. Dolandyryş hasabynyň öwrenilmegi buhgalterleri taýýarlamak we synagdan geçirmek maksatnamasynda hem göz öňünde tutulýar. Dolandyryş hasaby buhgalter hasabynyň özbaşdak kiçi ulgamy hökmünde ilkinji gezek ABŞ-da peýda boldy we gysga wagtyň içinde Ýewropa ýurtlaryna, Ýaponiýa, Kanada we beýleki ýurtlara hem ýaýrady. Häzirki wagtda dolandyryş hasaby senagatda, söwdada, bilim ulgamynda, lukmançylykda – işewürligiň ähli görnüşlerinde iri we orta şereketleriň köpüsinde ulanylýar. Ykdysady taýdan ösen ýurtlarda dolandyryş hasabyny ýola goýmaga we ýöretmäge iş wagtynyň 90 % çenli we buhgalter hasabyny ýola goýmaga we ýöretmäge sarp edilýän umumy harajatlaryň beýleki çeşmeleri sarp edilýär.

Dolandyryş we maliýe hasaby –ýeke-täk buhgalter hasabynyň aýratyn ugurlarydyr, başgaça aýdanymyzda buhgalter hasabynyň kiçi düzümleýin ulgamydyr. Bu ugurlaryň öz wezipeleri, maksatlary we aýratynlyklary hem bar. Buhgalter hasaby

Kärhananyň ýolbaşçylaryna niýetlenen dolandyryş hasabynyň maglumatlaryna bildirilýän talaplar daşarky peýdalanyjylara niýetlenen maliýe hasabyna bildirilýän talaplardan düýpli tapawutlydyr. Kärhana ýolbaşçylyk etmek üçin kesgitlenen dolandyryş hasabynyň maglumatlaryna maliýe hasabatyndaky we daşarky peýdalanyjylar tarapyndan peýdalanylýan maglumatlara görä düýpgöter başga talaplar bildirilýär. Dolandyryş hasabynyň işe ornaşdyrylmagy ýolbaşçylara, önümçilik yzygiderligini dolandyrmakda buhgalterçilik hasaba alnyşyny ýöretmekde uly kömek berilmegine mümkinçilik döredýär. Önümçilik hasabynyň esasy maksady – önümiň we hyzmatlaryň özüne düşýän gymmatyny hasaplamakdyr. Önümçilik hasabynyň maglumatlary iş dolandyryjylar tarapyndan satuw bahalaryny kesgitlemekde, ätiýaçlyklaryň gorlaryna baha bermekde, girdejileri hasaplamakda peýdalanylýar. Önümçilik hasabynyň ulgamynda kesgitlenen önümçilik harajatlar daşarky peýdalanyjylar üçin düzülýän hasabatlylyklaryň talaplaryna hem laýyk gelýär. Dolandyryş hasabynyň esasy maksady menejerlere çözgütleri kabul etmek, meýilnamalaşdyrmak, gözegçiligi amala aşyrmak, işleriň ýerine ýetirilşine baha bermek üçin zerur gerek maglumatlary işläp taýýarlamakdan ybaratdyr.



Akyýewa G. Dolandyryş hasaby kitaby,2017.