Salgyt ulgamy kämilleşdirilýär

Ýur­du­myz­da ama­la aşyryl­ýan yk­dy­sa­dy öz­gertme­le­re özü­niň kö­pugur­ly tä­si­ri­ni ýe­tir­ýän ne­ti­je­li ma­li­ýe gu­ral­lary­nyň bi­ri sal­gyt­lar­dyr. Döw­le­tiň yk­dy­sa­dy­ýeti­ni ka­da­laş­dyr­mak­da sal­gyt ul­ga­my aý­ra­tyn or­ny eýe­le­ýär. Şeý­le hem ba­zar gat­na­şyk­lar ul­ga­my­nyň dü­zü­minde we döw­let ta­ra­pyn­dan ony ka­da­laş­dyr­ýan me­ha­nizm­de sal­gyt sy­ýa­sa­ty özü­niň gö­ni täsi­ri­ni ýe­tir­ýär. Hal­ka­ra sal­gyt tej­ri­be­sin­de her bir döw­let öz yk­dy­sa­dy­ýe­ti­niň ösü­şi­ni yzy­gider­li üp­jün et­mek we ýü­ze çyk­ýan kyn­çy­lykla­ry ýe­ňip geç­mek üçin yk­dy­sa­dy­ýe­te tä­sir ediş ul­ga­my­nyň bir­nä­çe usul­la­ry­ny ulan­ýar. Se­bä­bi bu usul­la­ryň üs­ti bi­len döw­let yk­dy­sady­ýe­tiň ka­da­laş­dy­ry­ly­şy­ny ga­zan­ýar. Sal­gytlar ba­ba­tyn­da döw­le­tiň ge­çir­ýän äh­li çä­re­le­ri öz be­ýa­ny­ny sal­gyt sy­ýa­sa­tyn­da tap­ýar. Yk­dy­sa­dy­ýe­tiň­ sal­gyt­lar­ ar­ka­ly­ ka­da­la­dyryl­ma­gy­ tä­ze­ sal­gyt­la­ry ­bel­le­mek ­ýa­da ­he­reket ­ed­ýän­sal­gyt­ ka­nun­çy­ly­gy­na­ üýt­geş­me­le­ri gi­riz­mek ­ar­ka­ly­ ama­la ­aşy­ryl­ýar.­Sal­gyt ­tö­leýji­le­ri,­ sal­gyt­ sa­lyn­ýan­ bin­ýat­la­ry,­ sal­gyt­ özeni­ni,­ möç­be­ri­ni­ we­ ýe­ňil­lik­le­ri­ni,­ sal­gyt­la­ry ha­sap­la­ma­gyň­ ter­ti­bi­ni­ kes­git­le­mek­ bi­lendöw­le t­mil­li ­bäh­bit­ler­den­ ugur­ alyp,­te­le­ke­çili­gi­ we ­ma­ýa­ go­ýum ­iş­le­ri­ni­ hö­wes­len­dir­ýär.­ Hä­zir­ki­ wagt­da­ Türk­me­nis­tan­da­ yk­dy­sa­dyýe­tiň­ dur­nuk­ly ­ös­me­gi­ni ­üp­jün­ et­mek­ maksa­dy ­bi­len,­sal­gyt ­ul­ga­my­ iş­jeň­ döw­re­bap­laşdy­ryl­ýar.­ Sal­gyt­ ul­ga­my­ny­ kä­mil­leş­dir­mek döw­le­ti­mi­ziň­ yk­dy­sa­dy­ýe­ti­niň­ ös­me­gi­ne we­ ra­ýat­la­ry­my­zyň­ dur­muş­ şert­le­ri­niň­ has hem­ ýo­kar­lan­ma­gy­na ­ýar­dam ­ber­ýär.­Hut ­şu nuk­daý­na­zar­dan­ hem,­ «Ber­ka­rar­ döw­le­tiň tä­ze­ eý­ýa­my­nyň­ Gal­ky­ny­şy:­ Türk­me­nis­ta­ny 2022­—­2052­nji­ ýyl­lar­da­ dur­muş­ yk­dy­sa­dy taý­dan­ ös­dür­me­giň­ Mil­li­ mak­sat­na­ma­synda»­sal­gyt ­sy­ýa­sa­ty­na ­mö­hüm­ orun ­be­ril­ýär.­ Mak­sat­na­ma­da­ yk­dy­sa­dy ­ösü­şi ­hö­wes­len­dirmä­ge,­ sal­gyt­ ul­ga­my­ny­ ýö­ne­keý­leş­dir­mä­ge gö­nük­di­ri­len­ sal­gyt­ sy­ýa­sa­ty­ny ­alyp­ bar­maklyk­ göz­ öňün­de­ tu­tul­ýar.­ Şeý­le­ hem­ da­şa­ry ýurt­ ma­ýa­ go­ýum­la­ry­ny­ çek­mek­li­ge,­ in­nowa­sion­ ösü­şi­ üp­jün­ et­mek­li­ge­ gö­nük­di­ri­lençe­ýe­ sal­gyt­ sy­ýa­sa­ty­ny­ alyp­ bar­mak,­ ýo­ka­ry teh­no­lo­gi­ýa­la­ra­ esas­lan­ýan­ pu­dak­la­ry­ salgyt ­ba­ba­tyn­da ­hö­wes­len­dir­mek­ ýa­ly­ bir­nä­çe ugur­lar­ bo­ýun­ça­ sal­gyt­ ul­ga­my­ny­ kä­mil­leşdir­mek ­na­zar­da­ tu­tul­ýar.­Mu­nuň­ bol­sa ­özüne­ ýe­ter­lik­ esas­la­ry­ bar­dyr,­ se­bä­bi­ sal­gyt­lar bir­ta­rap­dan,­yk­dy­sa­dy,­hu­kuk,­dur­muş ­hem fi­lo­so­fik­ esas­la­ry­ bo­lan­ ma­li­ýe­ gu­ra­ly­dyr,­ ikin­ji­ ta­rap­dan­ bol­sa,­ jem­gy­ýet­çi­lik­ gat­naşyk­la­ry­nyň ­bir­ gör­nü­şi­dir.­Hä­zir­ki ­wagt­da ­islen­dik­ ýur­duň ­sal­gyt ­ul­ga­my­ ta­kyk­ ýö­rel­ge­ler e­esas­la­nyp ­he­re­ket ­ed­ýär.­Türk­me­nis­ta­nyň­ «Sal­gyt­lar ­ha­kyn­da»­bi­te­wi­ Ka­nu­ny­nyň­ 1­nji mad­da­sy­nyň­ 2­nji­ ben­din­de:­ «Türk­me­nista­nyň­ sal­gyt­ ka­nun­çy­ly­gy­ sal­gyt­ sal­ma­gyň äh­lu­mu­my­ly­gy­ny­ we­ deň­li­gi­ni­ yk­rar ­et­mä­ge esas­lan­ýar»­di­ýip­ bel­le­nil­ýär.­Sal­gyt ­ul­ga­mynyň­ ne­ti­je­li­ he­re­ket­ et­me­gi­ onuň­ esa­syn­da dur­ýan­ sal­gyt­ sal­mak­ ýö­rel­ge­le­ri­ne­ bag­lydyr,­ şo­nuň­ üçin­ sal­gyt­ sal­ma­gyň­ ýö­rel­ge­leri­niň­ yl­my­ esas­da­ iş­le­nip­ dü­zül­me­gi­ sal­gyt ul­ga­my­nyň ­dur­nuk­ly­ hem ­yg­ty­bar­ly ­he­re­ket et­me­gin­de­ kes­git­leý­ji­ or­ny­ eýe­le­ýär.­ Mä­lim bol­şy ­ýa­ly,­jem­gy­ýe­tiň ­hem­de­ döw­le­tiň ­bähbit­le­ri­ni ­go­rap­ sak­la­mak,­onuň­ howp­suz­ly­gyny ­üp­jün ­et­mek ­dün­ýä­de ­wa­jyp­ me­se­le­le­riň bi­ri­dir.­ Dün­ýä­ tej­ri­be­sin­de­ öz­ nus­ga­la­ry­nyň köp­dür­lü­li­gi­ bi­len­ mä­lim­ bo­lan­ ba­zar­ yk­dysa­dy­ýe­ti­ döw­let­ ka­da­laş­dy­ryl­ma­gy ­bi­len ­üs­ti ýe­ti­ril­ýän­ dur­muş­ eş­ret­le­ri­ne­ gö­nük­di­ri­len ho­ja­ly­gy ­hä­si­ýet­len­dir­ýär. Hä­zir­ki wagt­da se­na­gat taý­dan ösen ýurt­la­ryň ta­ry­hy­na ser sal­sak, yk­dy­sa­dy pu­dak­la­ryň san­ly ul­ga­ma ge­çi­ril­me­giniň ýo­ka­ry ne­ti­je ber­ýän­di­gi­ni gör­kez­ýär. Sanly yk­dy­sa­dy­ýet ýur­duň bäs­deş­li­ge ukyp­lyly­gy­ny ýo­kar­lan­dyr­ma­ga, adam­la­ryň ýa­şaýyş­ dur­muş de­re­je­si­ni go­wu­lan­dyr­ma­ga oňyn tä­si­ri­ni ýe­tir­ýär. Şol bir wagt­da ýurdu­myz­da hem özü­niň oňyn tä­si­ri­ni ýe­tirýän san­ly tö­leg­li ul­gam yk­dy­sa­dy­ýe­tiň aýryl­maz bö­le­gi­dir. 2020­nji ýy­lyň ba­şyn­da «Elekt­ron res­mi­na­ma, elekt­ron res­mi­na­ma do­la­ny­şy­gy we san­ly hyz­mat­lar ha­kyn­da» Türk­me­nis­ta­nyň Ka­nu­ny­nyň ka­bul edil­megi ýur­du­myz­da bu ugur­da al­nyp ba­ryl­ýan uly iş­le­riň ne­ti­je­si­dir. Mun­dan baş­ga­da, Türk­me­nis­ta­nyň Ma­li­ýe we yk­dy­sa­dy­ýet ministr­li­gi­niň Sal­gyt mü­di­ri­ýe­ti­niň we onuň ga­ra­ma­gyn­da­ky bö­lüm­le­riň res­mi­na­ma dola­ny­şy­gy­na «Elekt­ron sal­gyt» ul­ga­mynyň giri­zil­me­gi hem mu­ňa şa­ýat­lyk ed­ýär. Dün­ýä tej­ri­be­si sal­gyt tö­leý­ji­niň hut özü­niň sal­gyt eda­ra­syn­da bol­ma­gy­nyň hök­man däl­di­gi­ni, oňa ýö­ri­te bar­ma­gyň ze­rur­ly­gy­nyň ýok­du­gyny, sal­gyt tö­leý­ji­le­riň hö­wes­len­di­ril­ýän­di­gini gör­kez­ýär. Ga­ly­ber­se­de, sal­gyt tö­leý­ji­le­ri elekt­ron gör­nüş­de ha­sa­ba al­mak we elektron res­mi­na­ma do­la­ny­şy­gy dün­ýä bo­ýun­ça hem öň­de­ba­ry­jy usul di­ýip ha­sap­la­nyl­ýar. San­ly yk­dy­sa­dy­ýe­tiň ös­ýän şert­le­rin­de sarp edi­ji­le­riň is­leg­le­ri has çalt, do­ly we ýo­ka­ry de­re­je­de ka­na­gat­lan­dy­ryl­ýar. Üçün­ji müňýyl­lyk­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­mä­ge dün­ýä döw­let­le­ri­niň ün­sü­niň has­da artma­gy­ny onuň ýur­duň yk­dy­sa­dy kuw­wa­tyny ber­kit­mek­de we ila­tyň ýa­şa­ýyş de­re­je­siniň ýo­ka­ry hi­li­ni üp­jün et­mek­de dö­red­ýän ar­tyk­maç­lyk­la­ry bi­len dü­şün­di­rip bo­lar.

Batyr BAÝMYRADOW,

Ar­ka­dag­ şä­he­ri­niň Sal­gyt­ mü­dir­li­gi­niň­ sal­gyt­ ins­pek­to­ry.